Flesh

Je beweegt door het leven. De dingen gebeuren. Je kijkt. De dingen brengen je op een plek waar je misschien niet had verwacht aan te komen. Maar misschien verwacht je niets. Of probeer je dat niet in woorden uit te drukken. Je bent lichaam. En op de schakelmomenten in je leven is het het lichaam dat voor je beslist, of je alleszins leidt. Misschien is er een afstand tussen wie je bent als lichaam en wie je bent op andere momenten. Misschien ben je vervreemd van iets, of misschien is vervreemding de normale stand. Het zou kunnen dat je een toeschouwer bent van je eigen leven. Of het zou kunnen dat het leven als een soort amorfe massa is die je niet kunt kneden of in een richting duwen. In Flesh (vertaald als: Het vlees) van David Szalay kun je het lezen. Het is een fascinerend, in een minimalistische stijl, die je aantrekt, en ook een beetje wegduwt. Een boek dat iets zegt over Europa, over klassenverschillen, over hedendaagse vervreemding, over mannelijkheid en over de mogelijkheden van de roman. Een boek dat in 2025 The Booker Prize kreeg.

Het boek is het verhaal van István. Bij het begin van het boek is hij vijftien, en woont hij met zijn moeder in een appartement in Hongarije. Het is een nieuwe stad, en hij weet niet goed hoe de dingen werken, wat de sociale codes zijn, wat hij moet doen om erbij te horen. Hij lijkt niet veel initiatief te nemen, de dingen overkomen hem. Een beetje tot zijn eigen verbazing heeft hij een vriend. Die wil hem voorstellen aan een meisje, maar dat loopt mis. Tegen zijn zin helpt hij de buurvrouw bij haar boodschappen. Zij verleidt hem. Hij volgt, laat het gebeuren en wanneer hij het wat actiever zelf in de hand wil nemen gaat het fout.

Met elk hoofdstuk spring je enkele jaren verder in de tijd. István zat in een jeugdinstelling, doet daarna wat louche zaakjes, loopt opnieuw een blauwtje, gaat naar het leger en doet een missie in Irak. En zo volgen we hem tot in Londen, waar hij begint als buitenwipper aan een stripteasetent. Hij komt terecht bij een beveiligingsbedrijf en wordt uiteindelijk de privé securityman/chauffeur bij een rijk koppel, een oudere man en een jonge vrouw. István en die vrouw, Helen, groeien naar elkaar toe. Voor hij het goed en wel beseft, beweegt hij zich in een totaal andere wereld. Waar hij nog steeds als een toeschouwer van zichzelf is.

Je zou je een klassiek romanpersonage kunnen indenken dat heel doelbewust door de dingen beweegt. Met een doel voor ogen, met ambities, met een drive om vooruit te komen en op te klimmen. Een personage dat blijkbaar een inzicht heeft in de eigen motieven, die redelijk eenduidig zijn, en die daar ook over kan reflecteren en er daarna in woorden duiding over kan geven. István is helemaal niet zo’n personage. Als je hem vraagt hoe het gaat, zegt hij dat alles oké is. Het is niet dat hij zich afsluit van zijn emoties, het is alsof hij die ontdekt in het handelen. Het lijkt alsof het telkens anderen zijn die iets doen veranderen. Ze stellen hem iets voor, en na even nadenken, doet hij dat. Anderen verleiden hem, of zeggen dat ze hem aantrekkelijk vinden, en dan gebeuren de dingen. Hij controleert ze niet, zo lijkt het.

Tegelijk zie je dat István in dat alles lijkt te zien hoe hij meer lichaam is dan hij in zijn positie als toeschouwer van zijn eigen leven soms beseft. Je ziet ook als lezer hoe er in hem een onderlaag is waarin hij aangetrokken wordt tot geweld en waar hij wordt voortgestuwd door seksuele verlangens. Op een aantal kantelmomenten neemt die laag het over. Zijn leven lijkt te verhevigen, en dan keren de dingen weer terug naar hoe ze waren.

Je zou kunnen zeggen dat hij een soort ‘man zonder eigenschappen’ is, maar dat klopt niet helemaal. Je zou immers ook kunnen stellen dat hij een soort rationele inschatting maakt van de keuzes die hij op een bepaald moment in zijn leven heeft en daar dan naar handelt, zonder te veel te blijven hangen bij wat er niet was. Het was dan misschien niet zijn bewust nagestreefde doel, maar hij klimt toch in korte tijd op naar de rijke bovenlaag van de samenleving, waar hij ook weer uit kan verdwijnen.

In het boek kun je een verhaal lezen over mannelijkheid. Het beeld van een man die zwijgt en de dingen laat gebeuren, zonder al te veel emotionele betrokkenheid. Maar ook dat zou een te eenzijdige lezing zijn. Op zijn manier worstelt hij met zijn eigen vervreemding. Hij staat daar deels machteloos tegenover, maar hij vervalt ook niet in een soort cliché machopositie. Op zijn manier worstelt hij met situaties die complex zijn en waarin hij voelt dat hij iets zou moeten doen. Hij merkt, misschien pas na een tijd, dat wat hij meemaakte liefde was, een besef dat hij via zijn lichaam moet voelen.

David Szalay doet dat alles in een indrukwekkende stijl. Beschrijvingen en dialogen zijn vormgegeven in een minimalisme dat de leeservaring heel intens maakt. Het is alsof uit elke periode van zijn leven enkele momenten zijn gekozen die in ingedikte vorm de essentie moeten vatten. In de gaten tussen twee hoofdstukken is er steeds veel gebeurd, maar dat kom je maar in kleine details te weten. Het is minimalistisch, maar niet koel. Het is moeilijk uit te leggen, maar in zekere zin zou je als lezer lichamelijk dichter bij de personages willen komen, maar dat gaat niet. Tragische momenten blijven vaak net buiten de woorden. Je voelt je soms een toeschouwer van een toeschouwer, maar je blijft lezen. Dialogen zijn soms moeizaam, met kleine woorden, cirkelend rond dingen die niet kunnen gezegd worden. De personages zeggen dan even later tegen elkaar dat ze niet konden zeggen wat ze wilden zeggen, soms is er een brug naar elkaar in hun lichamen, soms gaan de dingen verder.

Het is alsof Szalay door die heel bijzondere vorm iets kan vatten van hoe de wereld in elkaar zit. Bewegen tussen verschillende kanten van Europa, tussen verschillende klassen. Bewegen in een wereld die zich – behalve dan misschien voor sommigen – niet zomaar laat kneden. Keuzes zijn meer pragmatisch en meer lichamelijk en minder consistent dan klassieke romans laten uitschijnen. De vervreemding is misschien wel iets van ons allen, niet alleen van István. In de werkelijkheid speelt ‘het vlees’ misschien een grotere rol dan we zouden willen of beseffen, maar dat lost de vervreemding niet op. Je weet niet of je anderen echt kunt kennen. Als lezer zou je István bijna willen kunnen aanraken, maar dat gaat niet. Je voelt hoe eenzaam hij is en hoe hij toch, op zijn manier, vooruit beweegt in het leven. Het is indrukwekkend hoe Szalay van Flesh, dat op zich misschien niet over een gemakkelijk onderwerp gaat, een fascinerend boek heeft gemaakt dat je niet kunt wegleggen en dat nog lang na de laatste bladzijde door je hoofd blijft gaan.

Helemaal leeg

Het zijn de laatste dagen voor. (Je mag bijna.)

Het laatste lijstje afwerken de volgende dagen. (Het gaat ook over andere woorden, denk je. Even wachten nog.)

De poetsmevrouw is ook aan het aftellen, het is ook haar laatste week. Ze vertelt je dat ze dankzij jou ook gewoon op blote voeten rondloopt. (Je hebt al een tijdje de indruk dat ze pijn heeft aan haar voeten, hoe ze door de gang loopt.) Ze is blij dat het hier zomaar mag.

(Even horen of je stuk nog zal gepubliceerd worden. Ja.)

Op weg naar huis nog een cadeau zoeken voor je maatje. (Ja, dat zal hij wel graag lezen, denk je.)

Toch maar even een stukje schrijven over dat boek dat je de vorige dag hebt uitgelezen. (Tijdens het schrijven begrijp je ineens iets over dat boek.)

Verder kijken naar die film die je zo raakte. Die twee vrouwen. Zoveel verlangen dat moet bewegen tussen fossielen. Die ogen.

Een andere dag. (De nacht haperde.)

De vergadering. (Je kijkt in je hoofd naar een strategie.)(Misschien zou je liever naar iets anders kijken.)

Je luistert naar verhalen. (Verhalen hebben andere woorden. Ze huizen op een andere plek in je lichaam, denk je.)

Het inpakken van je cadeau is andermaal suboptimaal gelukt. (Wat wel een troostende gedachte is. Iets als jouw leven, suboptimaal gelukt. Het mag haperen.)

Je bent blij dat je even bij hem kunt zijn, op zijn verjaardag. (En je hoopt dat zijn reis goed zal verlopen en dat hij veilig en wel weer terug zal komen binnen enkele weken.)(Het is altijd een beetje ingewikkeld, dierbaren die weggaan.)(Maar minder dan vroeger.)

Je schuift in de film, en blijft kijken. Heerlijk hoe de film balanceert tussen licht absurd en tragisch. De mensen zijn zo mooi. (Het einde is zo mooi.)

Een nieuwe dag. Er staan nog enkele klusjes op je lijstje. Je werkt ze zorgvuldig af. (Geen losse eindjes, een clean desk is in het vooruitzicht.)

Een bijzonder moment in de namiddag. Je staat in het parkje tussen de mensen, het zijn je vrienden. De jonge man op het podium. Het begin van wat een monument zal worden voor de klimaatslachtoffers. (Je bent zo trots op hem, je bent zo verdrietig, je bent zo kwaad, je voelt je klein, je bent blij dat je hier bent, je bent zo moe.) Je legt een bloem, kijkt naar de lijst met namen.

Die avond. Je ziet een filmpje met een mooi interview. Iets over een ander soort vrijheid. (Ineens zie je het voor je. Het is als een sleutel tot de tekst die je nog moet schrijven.)

Je gaat nog even kijken of zij er is. Haar groepje vrienden. Ze zijn muziek aan het draaien. Daar staat ze, en daar is haar vriendje. Het is fijn om even daar te kunnen zijn, te kunnen kijken naar haar leven. (Zou ze weten dat je trots bent op haar?)

Je kijkt opnieuw naar een stuk van de film. Merkwaardig hoe de gezichten van de acteurs al een beetje anders lijken, alsof ze meer in zichzelf schuiven.

Een volgende dag. (De voorlaatste.)

Je ziet dat je stuk gepubliceerd is. Het vertrekt. (Het is nu een beetje uit je systeem.)

Je geeft een miniopleiding voor je collega’s. Website onderhouden voor beginners. Je herinnert je nog toen jij de uitleg kreeg, en de helft niet begreep. (Je probeert het beter te doen.)

Op weg naar de trein. (Heel moe. Het gevoel dat elk jaar komt, zo net voor je vakantie begint. Het is tijd.)

(Je hebt even geen zin om bekenden tegen te komen, je wilt gewoon alleen in de trein zitten, doen alsof je je krant leest.)

(Je moet nog altijd dat ene stuk ook schrijven, deze week nog.)(Geduld)

(Je kunt nooit goed uitleggen hoe woorden bewegen in je lichaam. Hoe sommige woorden je lichaam wegtrekken, hoe je verlangt naar andere woorden, die iets anders doen met je huid.)

Een nieuwe dag. De laatste.

Je bouwt de vrijdagtekst op, als met blokjes. (Het is als een kleine berg waar je nog over moet.) Geduldig de Franse en de Engelse vertaling maken. En dat persbericht van de Commissie waarop je wachtte, is er eindelijk. De tekst kan naar buiten.

De poetsmevrouw komt afscheid nemen.

De planten. Rustig en zorgvuldig. Je vertelt verhalen. (De planten thuis kennen al je geheimen.)

En de allerlaatste dingen.

En dan vul je – het wordt stilaan tijd – je aanvraag voor vakantiedagen in. (Sommige tradities moeten in ere worden gehouden.)

Ja. Het moment. Clean desk. (Eindelijk.) Helemaal leeg. (Eigenlijk fysiek gezien even netjes leeg als elke andere dag, maar het voelt aan als een ander soort leeg.)

Iets trager dan anders loop je door de stad naar huis. Je kijkt naar de mensen.

Die avond. (Eigenlijk ben je te moe, maar toch.) Je wilt nog even naar dat ene concert gaan kijken, met de accordeonist. (Het is zo druk in de stad.) Je zoekt een plekje achteraan op het plein. (In die straat woonde je ooit nog.) Hij speelt zo mooi. (Je kijkt naar de mensen. Zoveel mooie lijnen, in gezichten, in evenwichten. Verhalen die je niet kent. Het is een mooie gedachte. Je ziet hoe een vriendin vooraan staat te dansen.) (Eigenlijk kun je al dat gepraat niet goed verdragen, je zou alleen maar willen luisteren, en kijken.)

Een nieuwe dag. Je lichaam schuift langzaam in de vakantie, merk je. (Het zal nog enkele dagen haperen.)

Je hebt met jezelf afgesproken dat je die ene tekst nog zou schrijven. Je begint eraan na de boodschappen. (Dat was een mooi gesprek met de Litouwse mevrouw, aan de kassa.) Nog even enkele andere dingen, en dan begin je er dus aan. Het vraagt je veel. (Je zou willen leunen in andere woorden, stilaan. Iets zou je mogen dragen, zonder vragen te stellen.) Je laat de tekst het overnemen, tot hij klaar is. (Alleen de volgende ochtend nog eens nalezen en bewerken, en dan mag ook die tekst de wereld in.)

Je gaat liggen. Het is.

Het paleis

En ineens loop je rond in het paleis. Het statige symbool van een wereld waar jij niet bij hoorde, nooit bij zou horen, wat je ook deed. En je loopt daar rond, ziet al die plekken nu voor het eerst aan de binnenkant. En de verhalen dienen zich aan. Het was een oorlog die je de kans gaf om naar binnen te gaan, waar de verhalen huizen. Het paleis dat gedoemd is om in elkaar te stuiken. De Poolse auteur Wiesław Myśliwski nodigt je met zijn boek Het paleis (uit 1970, en weergaloos vertaald door Karol Lesman) uit in een heel eigen universum. Het is een spiegelpaleis, dat je kunt lezen als een bijtende kritiek op een wereld van ongelijkheid die eindeloos lang niet heeft bewogen en nu ineens wankelt. Het is een nimmer stoppende stroom van verhalen, die iets lijken te zeggen over een onuitputtelijke kracht, die staat voor bevrijdende verbeelding. Het is een plek waar je mensen hoort praten, eindeloos, in het ritme van gesprekken, niet in de vorm van een gestructureerde roman. Het is een paleis voor de kracht van taal, een paleis dat sterker blijkt dan alle wereldse rijkdom. En het is een tegelijk meeslepend, weerbarstig, satirisch, vermoeiend en fascinerend boek. Het laat je niet zomaar binnen, je krijgt er niet zomaar vat op. Maar als je blijft, kun je ervaren hoe het is als de Walls Come Tumbling Down.

Het opzet van het boek is in wezen eenvoudig. Ergens, op een niet bepaald moment in de tijd – misschien bij het begin van de Tweede Wereldoorlog, misschien bij de inname van Polen door de Sovjet-Unie – breekt er een oorlog uit. Die was al lang aangekondigd, en nu is hij daar. Jacob, een herder, ziet hoe alle mensen uit het rijke landgoed de benen nemen en wegvluchten. Hij zelf wil niet weg, en gaat naar binnen. Hij kwam nooit verder dan de deur, en kan nu door de gangen dolen, in alle kamers kijken, de somptueuze rijkdom zien.

Wat volgt, lijkt op een soort eindeloze monoloog in het hoofd van Jacob, maar het is veel meer dan dat. Jacob gaat van kamer tot kamer, probeert tot zich door te laten dringen wat hij ziet, en verplaatst zich in het hoofd van ‘de edele heer’. Vanuit dat nieuwe gezichtspunt kan hij een wereld zien waar hij zelf als eenvoudige herder nooit toe zou behoren. Je probeert als lezer een beetje te volgen waar je bent in het gebouw, en in wiens hoofd je eigenlijk bent. Al heel snel lukt dat niet meer. Het lijkt erop dat je beweegt tussen verschillende generaties van ‘edele heren’. In hun beschermde wereld hebben ze hun besognes, zijn ze soms eenzaam, doen ze maar wat. Maar tegelijk leven ze schaamteloos in hun privileges. Ze kijken neer op de mensen die voor hen werken en buigen, eigenen zich jonge vrouwen toe, en doen ermee wat ze willen.  Ze kunnen zich verheven en artistiek voordoen, maar vervallen even snel in een pijnlijk neerkijken op gewone mensen, vol misprijzen. Misschien zijn die verhalen inwisselbaar, omdat het min of meer feodale systeem waarin ze zitten al een eeuwigheid bestaat. De rijkdom blijft binnen dezelfde klasse, met een goedkeurend oog van vertegenwoordigers van de kerk. Voor de arme mensen die op het platteland proberen te overleven, zijn er weinig alternatieven, en verzet leidt tot niets.

Uit een aantal persoonlijke verhalen merk je hoe pijnlijk die hele situatie al is geweest voor Jacob zelf. Maar tegelijk staat hij voor een hele groep van mensen. In de ogen van de heer zijn ze anoniem en inwisselbaar. Het maakt na een tijd al helemaal niet meer uit of je weet wie er nu eigenlijk aan het woord is. Dat paleis is een soort symbolische plek, waar alle verhalen opgestapeld zijn en hun eigen leven leiden, als geesten of demonen. Hoewel alle ruimtes nu ineens leeg zijn, zijn de verhalen er nog. Maar door zelf de verhalenstroom over te nemen of zich erdoor te laten meedrijven, krijgt Jacob ook een zekere macht over hen. Het ene verhaal kantelt in het andere. Van het ene register schuift het op naar een heel ander. Sommige stukken duren heel erg lang, andere zijn snel weer weg. De tekst beweegt op een tempo en een associatief ritme zoals mensen praten. Soms herhalend, soms ongestructureerd, soms spannend, soms vervelend en saai.

Dat verhalenuniversum laat op een fascinerende manier twee dingen zien: de knechtende en tegelijk ook de bevrijdende kracht van verhalen. Die schijnbaar eeuwig durende wereld van tweedeling, waarin machtelozen zich blind moesten schikken in hun rol, terwijl de machtigen op hen neerkeken en de privileges van hun kaste beschermden, steunde op verhalen. Verhalen die legitimeren dat iedereen een vaste plaats heeft en dat rijkdom of politieke macht omwille van de sociale orde niet in vraag mogen gesteld worden. Het zijn verstikkende verhalen, die van zichzelf zeggen dat ze waarheden zijn. Maar daarnaast kun je die verhalen ook van binnenuit uithollen door andere verhalen die net wel hun verhaalzijn vieren en gebruiken. Dan is het mogelijk alle rituelen van de macht, al die aristocratische praat, alle leugens van de communistische elite ineens te ontmaskeren door literaire kracht, door satire, door poëzie. Dan is zogenaamde ‘boerenliteratuur’ ineens iets heel anders.

Het is niet altijd eenvoudig om je zomaar mee te laten nemen door dit boek, dat niet is opgebouwd als een klassieke roman en dat je niet bij het handje neemt. Het kan soms moeilijk zijn om als het ware in het paleis binnen te komen. Maar eens je je overgeeft aan het associatieve ritme, aan de immense taalvirtuositeit, aan het spel van verhaalsoorten en registers, voel je de subversieve kracht van dit boek. Misschien dachten de communistische leiders dat dit boek de val van het feodale machtssysteem beschreef, als een soort lof op ‘de’ arbeider. Maar daarmee zagen ze dan hun eigen paleis niet meer.

Je krijgt als lezer niet één duiding of interpretatie mee. Het lijkt in eerste instantie een beetje een tijdloos verhaal, uit een verleden dat bij sommigen nostalgie zal opwekken, in een landelijk universum. Maar het is geen sociaal realisme. Eens je met enige afstand kijkt naar hoe het verhalenuniversum van het paleisuniversum functioneert, en eens je je durft overgeven aan de stuwende kracht van die associatieve stroom van verhalen, zie je de bijtende kritiek. Die stroom klinkt dan als de verontwaardiging van een simpele herder, die symbool staat voor zoveel anderen. Wat zo lang niet mocht gezegd worden, stroomt naar buiten. Die wereld die zo onaantastbaar leek, bleek ineens door een externe factor – de oorlog – heel erg kwetsbaar. Het lege paleis bevat nog wel de oude verhalen, maar ze worden op zo’n manier in een veel ruimere stroom van verhalen gebracht dat ze op het einde onherroepelijk leiden tot een soort implosie van het gebouw, en van een wereld waar het voor stond. En dat die muren in elkaar stuiken voelt aan als gerechtigheid.

Het paleis is een heel bijzonder boek, voor wie het als lezer aandurft om mee in de stroom te stappen.

 

Een nieuw leven

Een nieuwe week. (De voorlaatste voor.) Er zit onrust in je lijf. Je bent nog steeds kwaad. (Je zou dat opiniestuk moeten schrijven, dat zal je misschien wat kalmeren.) En je kunt bijna beginnen aftellen naar de vakantie. (Je durft er nog niet echt aan denken.)

Een praatje met de poetsmevrouw. Ze zegt dat ze zich bij jou erg op haar gemak voelt. (Het ontroert je. Je zou haar willen vragen wat vroeger haar droom was. Het zal voor een andere keer zijn.)

Je hoort het bericht op de radio, over de pensioenwebsite. (Interne dialoog.) Toch maar even gaan kijken. Je ziet de data staan, ineens komt het nu dichterbij. Een beetje.

(Nog dingen lezen voor die tekst. Je ziet nog niet helemaal hoe de stukken in elkaar moeten passen. Zinnen bewegen in je lichaam.)

Die nacht. (Iets is in je lichaam geschoten, iets als hoogspanning. Wat je ook doet, het lijkt niet weg te gaan. Je moet wachten.)(Misschien is het de tekst.)

Een nieuwe ochtend. (Lichtjes geradbraakt.) Je moet nog wachten, blijkbaar. (Je dacht aan iemand. Je stuurt haar een bericht. Iets met de kosmos.)

De ene vergadering, de andere vergadering. De trein. Nog een vergadering. (Ze doet je nadenken. Misschien moet je proberen dat alles in je tekst te krijgen.)

(Even zie je iets over een nieuw boek, hoe het zou kunnen zijn. Heel even.)(Je bent moe.)

Op tijd onderweg, voor een afspraak met een vriendin. Het is al zo lang geleden dat het nog eens lukte om af te spreken. De verhalen ontroeren je, je kijkt. (Hoe kun je gezinnen in adjectieven vatten?)

Je brengt haar naar de trein, je loopt door de stad.

Op tijd naar bed. (Hopen op heling door de nacht.)

Een nieuwe dag.

(Nog dingen verzamelen, en dan straks de tekst gewoon laten komen, zien hoe de dingen zich neerleggen.)

De avondvergadering voorbereiden. (Je maakt je zorgen over je vriend.)

Die ene nota die je in een nieuwe vorm moet kneden. (In je hoofd spreidt de tekst zich uit, je ziet hoe je door de tekst kunt bewegen.)

Op weg naar huis. Je had haar niet gezien, ineens staat ze naast je. (Even wachten, dan een knuffel.) Je zegt dat je zo trots bent op haar. (Misschien is ze wel blij dat ze je ziet. Je bent blij haar te zien.) Je kunt het, zeg je, je hoeft niet bang te zijn. En wat er ook gebeurt, ik zal je steunen, zeg je. (Je weet niet hoe het moet, misschien was het wel goed. Soms hoor je in de hoofd de dingen die jij had willen horen, toen. Het helpt.)

De laatste avondvergadering voor de vakantie. Je legt je voorstel voor. Ze vinden het goed. (Je bent wel een beetje blij.)

Een andere dag. Ze zijn er weer allemaal. Verhalen. (Je kijkt naar plekken in de tijd, ziet waar jij staat.)

(De tekst wacht nog steeds, ergens in je. Je kunt hem in je hoofd al zien. Al zal het nog een verrassing zijn.)

De vergadering. (Je denkt aan de rivier.)

Na het werk nog op zoek naar een cadeautje. Het is even zoeken. Je zoekt tussen de babykleertjes. (Iets gloeit vanbinnen.) Je kiest op de groei, zoals steeds. (Het lijkt al zo lang geleden dat je dit nog deed.)

Die avond. (Het is tijd voor de tekst.) Je gaat zitten, en schrijft, in een stroom. (Je moet er de volgende dag nog wat aan prutsen, maar hij staat er eigenlijk wel, denk je.)

(Iets trekt zich terug uit jouw lichaam. Het wordt rustig.)

Een verse dag. De vrijdagtekst, de andere dingen, de planten.

Je werkt de tekst verder af. (De tekst heeft zijn eigen plek nu.) Je stuurt hem weg.

Nog snel de weekendboodschappen.

Afspraak met een vriendin. Je luistert naar de verhalen, terwijl je eet. (Het herinnert je aan ooit, toen.) Jullie gaan samen naar het orgelconcert. (Terwijl loopt de stad vol.) Vooral die ene organiste. En die jonge organiste, die haar helpt. Ergens halverwege begint de muziek te leven. Het is zo mooi. (Je hebt honderd dingen die je hun zou willen vragen.)

Daarna, een terras, een mooie rustige plek. De lucht is gevuld met regelmatig terugkerend gejuich. Een mooi gesprek. (Ze zal je de dag nadien erover nog bellen.)

Een nieuwe ochtend. Je staat vroeg op, laat de koelte in het huis.

In de trein, op weg voor je reis over de grens. Onderweg voel je al hoe doorwaadbaar je bent, de rivier is dichtbij.

Met je zus in de tram, en eerst nog iets eten, en verhalen. Daarna door naar het nieuwe leven. Het voelt zo bijzonder, in hun huis te zijn, het kleine jongetje te zien. (Je stem breekt meteen.) Dat kleine meisje van toen is nu een moeder. Het ontroert je zo, gewoon te kunnen kijken. Hoe ze het doen, die nieuwe mama en papa. Hoe je zus beweegt, nu ze oma is. (Je ziet zoveel, pas later komt het allemaal.) Of jij de kleine jongen even wilt vasthouden. Hij ligt te slapen op je arm. Hij is al zo groot. (Hij wordt lang, denk je.) Een mooie foto. (Je ziet de foto van je vader, met toen dat kleine meisje. Je ziet de foto van jezelf, met het meisje dat nu een mama is. Het raakt je heel erg, al weet je niet waarom. Iets over opschuiven in de tijd.) Er is iets veranderd, denk je, in de tijd.

De reis terug. Je bent een beetje moe, maar het voelt goed, onderweg zijn, lezen, kijken, denken.

Een nieuwe dag. Je staat weer vroeg op, al ben je nog erg moe. Het huis dankt je.

Je maakt de verslagen, je leest het artikel dat je kreeg, je haalt de was uit, wast die drie hemden nog met de hand, je leest de kranten.

Je verdwijnt even in een middagdut. Je leest je boek uit. Twee mensen komen ineens door je hoofd. En even later krijg je van hen allebei een bericht.

Beelden blijven komen.

Wolken

De voorvoorlaatste week. (Deze week zal het rustig worden, denk je. Even toch.)

In de koelte loop je naar het station. Het is weer even wennen, maar het doet goed.

Lijstje met dingen die nog moeten. (Alle dingen die voor de vakantie zal beginnen zouden moeten gedaan zijn. Het lijkt een soort straat.)

De poetsmevrouw vertelt over haar kinderen. Hoe ze wil dat ze goed studeren, en ook Nederlands zullen leren. Zodat ze het beter zullen hebben dan zij.

Die avond, een vergadering. (Je was ze bijna vergeten.) Interessante gesprekken. (En je telt ook af: na deze nog maar één avondvergadering te gaan.)

(Een haperende nacht.)

Een nieuwe dag. (Elke dag ben je wel blij, merk je, voor een nieuwe dag.)

Die middag, een seminarie van de Klimaatzaak. De slimme mensen op het podium geven hun beschouwingen. Je kijkt rond, zoveel mensen die je kent. (Zouden ze ook zo kwaad zijn deze dagen, zoals jij bent? Ja, blijkbaar.) Iemand die je een tijdje niet meer zag. Ze is er met haar nieuwe kindje. Zo mooi, je smelt een beetje.

Na het werk, op tijd in de bioscoop. Er zijn weinig mensen in de zaal. Je bent moe, maar het doet je goed om alleen maar in een verhaal te moeten zijn. Het is zo ontroerend mooi, zo tragisch. De radeloze vader, met zijn twee kinderen, onderweg. Hoe ze naar elkaar kijken.

Na de film loop je door de stad. Het is alsof je het niet goed kunt verdragen dat er zoveel mensen zijn, volle terrassen, alsof vorige week er niet was. En het verhaal van die vader heeft je zo droef gemaakt, het is alsof je hem in je kunt voelen. (Iets is zo ontroostbaar.)

Een andere dag.

Je leest een stuk in de krant dat je kwaad maakt. (Je kunt het voorlopig alleen nog maar diagonaal lezen.)

(In je hoofd beweegt de rest van de dag een eindeloze reeks van zinnen.)

(Toch maar een antwoord schrijven, denk je, straks.)

Je krijgt het bericht van je zus waar je onderhuids al een tijd op wachtte. Er is een nieuw kindje in de wereld. (Je bent nu grootoom, of oudoom, of welk woord zou je daarvoor moeten gebruiken?) Je bent zo ongelooflijk blij. (Die meid die in je hoofd ook nog altijd een beetje klein is soms, en op die foto op je schouders zit, die vakantie toen ze haar eerste stapjes zette, die is nu zelf een mama.)

(In de trein lees je het stuk opnieuw. Hij is zo denigrerend, het is nog erger dan je dacht.)

Na het eten begin je zo snel mogelijk te schrijven. (De tekst mag wat langer worden, denk je. Je wilt de nuances rustig formuleren, in een tekst die open genoeg is, en toch een plek inneemt.) De woorden stromen, in een lange beweging.

In de nacht beweegt de tekst nog in je lichaam, het is niet anders.

Volgende dag. Zo snel mogelijk terug in de tekst ademen, in de zinnen bewegen. Je voelt de woorden in je vingers. Je wacht nog even, en dan mag de tekst vertrekken. (De tekst is nu daar, uit je lichaam.)

(Je merkt dat de tekst een beetje beweegt zoals je gehoopt had.)

De vergadering. Je kijkt rond, luistert naar de zinnen. (Ik ben hier graag, denk je.)

Je belt met je zus, voor meer verhalen over de baby. (Je smelt weer.)

Je krijgt een bericht dat je heel erg ontroert. (Misschien kun je met een tekst iemand beschermen, of minstens niet alleen laten.)

Een langere nacht. (Er bewegen geen woorden in je lichaam, alleen beelden.)

Een verse dag.

Je knutselt de vrijdagtekst in elkaar. Al het andere is net op tijd klaar. Je neemt je tijd voor de planten, en vertrekt. Je hebt nog iets geschreven over hoe kwaad je nog steeds bent. (Misschien geef je zo woorden aan anderen, misschien is dat al genoeg.)

Onderweg, onverwachte ontmoetingen. Je ben zo blij haar weer eens te zien, het is al zo lang geleden.

Je maakt je klaar om te vertrekken naar het Wereldkamp. Dat nummer dat je hebt gekozen, je laat het nog even door het huis razen.

Je kunt meerijden met een vriendin. (Haar auto lijkt voor jou wel een teletijdmachine.) Jullie komen aan op het terrein waar de tenten staan. Je probeert de plek een beetje te voelen, je kijkt naar de mensen, ziet veel bekende gezichten. Mooie gesprekken. Je kijkt naar de mensen die bezig zijn met de volksdansen. (Zoveel jeugdherinneringen. Misschien ben je toch een oude man?)

Het panelgesprek. (Misschien heb je je iets te goed voorbereid, het geeft niet.) Je blijft toch maar in je plek van oude man, of zo. Je vertelt over de rivier, over Julia, over Iedereen is van de wereld. De mevrouw die na jullie eerste ronde komt, maakt een soort grap over Julia die zich niet helemaal neerlegt voor jou, maar het is niet erg.

De reis terug, in de nacht, nu met zijn drieën. Een mooi gesprek over kinderen, waarom wel, waarom niet, wat ze met je doen, hoe ze aan- en afwezig zijn. Het is als een geschenk, dat je gewoon mee mag praten. (Het zal wel nooit wennen.)

Een korte nacht.

De boodschappenronde, werk inhalen, de kranten. Ergens in de namiddag stopt het. Alsof een lege plek naar je kijkt. En je kijkt, naar wolken.

Een brief voor Julia

Lieve Julia

Al de hele dag denk ik: ik wil bij jou zijn, ik wil je zien. Ik kan niet goed uitleggen waarom, en dat is ook niet zo erg, denk ik. Ik weet ook niet welke woorden ik moet gebruiken. De woorden in mijn hoofd klinken te groot, te roeperig. Ze schrijven zoals ze in me bewegen zou niet werken in een brief, denk ik. Ik zal proberen om ze zacht te laten zijn, waarbij je wel zult weten dat er aan de achterkant van de woorden veel lawaai is. Of iets in die aard.

Misschien begrijp je helemaal niet wat ik je wil zeggen. En ook dat is niet erg. Even dacht ik dat je wilde vragen me te vergeven, maar dat is een woord dat niet zou helpen. Vergeet het maar dus.

De voorbije dagen, het warme weer. De klimaatontwrichting in actie. Dat wat we al zo lang wisten, dat wat we zagen aankomen, maar dat wat net te veel mensen blijkbaar niet belangrijk genoeg vonden. Zoveel lijden hier en daar, nu en straks, dat had kunnen voorkomen worden. (Ik wil niet veel meer woorden hierover zeggen, het zou de brief doen stuiteren of zo, ik kan het niet uitleggen. Ik wil andere woorden, maar die worden de hele tijd weggeblazen in mijn hoofd, in heel mijn lichaam.)

De voorbije dagen, ik was bijna de hele tijd zo kwaad. Ik deed zoveel mogelijk dingen, om er niet te veel aan te moeten denken, om niet te zien hoe mijn handen begonnen te trillen. En vandaag, nu het ritme van de week wat veranderd is, was ik zo verdrietig. Het overviel me zo ineens.

En ik weet dat je me niet meer zo vaak hoort. De voorbije maanden had ik het gevoel: het is wel goed met Julia, ze heeft me niet meer nodig, ze is daar ergens onderweg in de wereld. Ik zal wel langzaam verdwijnen uit haar. Niet dat jij verdwijnt uit mij, natuurlijk, maar ik ben niet zo belangrijk.

Maar voel je wel dat ik er voor je ben? Ook al heb je me niet meer nodig?

Op een bepaalde manier ben ik blij dat ik zo kwaad was (en ben). Het heeft denk ik iets met liefde te maken, als ik dat woord mag gebruiken. Met iets dat niet overgaat, dat me wil doen vechten. Er zit een leeuw in me, denk ik. Er zit een vulkaan in me, zoals een geliefde me ooit zei. En ik hoop dat je dat weet. Je mag er ook mee lachen, je mag het lichtjes belachelijk vinden, die oude man. Maar het gaat ook over jou.

Dat jij er niet bent, nooit gekomen bent, nooit zult zijn, en toch ook de hele tijd heel erg wel bent, in afwezigheid, dat maakt het heel erg ingewikkeld. Soms ben je, in die afwezigheid, in die plek waar ik je niet kan aanraken, tegelijk zo aanwezig.

En soms, als de kwaadheid even gaat liggen, zodat ik gewoon naar mijn naakte zelf kan kijken, roept het ineens in heel mijn lichaam: ik kan haar niet beschermen, niet genoeg. Ik zou iets in elkaar willen rammen. Ik zou iets willen roepen, tegen zoveel mensen. Ik zou zo graag een keer niet beleefd willen zijn, niet constructief, niet onderbouwd, niet oplossingsgericht, niet verbindend. En ook daar kijk ik dan naar, tot het weer gaat liggen, en ik tegen mezelf zeg dat ik gewoon verder moet doen, zoals altijd. En soms is er dan een stem in me die zegt: je hebt niet genoeg gedaan, je was niet moedig genoeg. (Een tweede stem wijst me dan op alle dingen die ik daarover al eerder geschreven en gezegd heb. De eerste stem zegt dan weer: ja ja, ik weet het wel, laat me maar gewoon even, ik kom wel terug, en dat gebeurt dan ook.)

Maar dat zijn te veel woorden.

En ineens, toen ik vanavond de afwas stond te doen, zag ik het zo scherp voor me. Hoe ik eigenlijk alleen maar, heel even, tussen de twee Julia’s wilde kunnen zitten. En toen kwamen de tranen, en ik was er dankbaar voor. (Iets met de rivier.) De oude Julia kon, net als ik eigenlijk, helemaal niet goed tegen de warmte. Haar man Fons legde in de zomer een tapijt op de lichtkoepel boven de kamer, zodat het daar koel bleef. Ik wilde even niet moeten beslissen waar ik haar zou zien, gewoon ergens, in een rustige, ontvangende ruimte. Ik denk dat de oude Julia aan mijn rechterkant zou zitten. En ik zou gewoon naar haar kijken, en dan haar hand nemen, om te voelen of die niet koud was. Jij hebt altijd warme handen, zou ze me dan zeggen. Ik zou dicht bij haar zitten, en ze zou het niet erg vinden. En het zou, daar, misschien de enige plek in de wereld zijn waar ik me veilig voelde. En ze zou daar gewoon zitten, soeverein als ze was. En ik voelde hoe ze naar me keek, en alles zag, zoals altijd, maar niets zei.

En links van me zat jij, ook dichtbij. Ik zou je verlegen aankijken, niet goed wetend wat te zeggen. Kijk, ik heb speciaal voor jou mijn fleurigste hemd aangetrokken, zou ik zeggen. Ik zit naast je, ik zal altijd naast je zitten, zou ik zeggen, vergeet dat nooit. Weet je dat? Dat zou ik voorzichtig vragen. Ben je kwaad op me? Dat mag, natuurlijk. Ik kan tussen jou en de dingen gaan staan, met dit grote lijf, met de vulkaan in mijn ogen. Ik weet niet of ik de dingen kan tegenhouden, maar hopelijk kun je ergens de vulkaan zien. En dan kom ik weer naast je zitten. Ik zou even je handen nemen. En ik zou even naar de andere kant kijken, naar de oude Julia, en zien hoe zij alles gezien had, en me zacht aankeek en nauwelijks zichtbaar knikte. En zo zaten we daar. En het was goed.

Sorry voor dit beeld, misschien vind je het maar niets. En misschien begrijp je een heel klein beetje wat ik je nu zou willen kunnen geven.

Als je hier was, zou ik je vertellen over het heel erg mooie concert dat ik zag eerder van de week, in de abdijkerk. Hoe die muziek me zo intens raakte. Soms opzwepend, soms melancholisch. En hoe mooi ik het vond om te zien hoe ze naar elkaar keken tijdens het spelen. Vooral zij, in het midden, hoe ze soms keek naar haar man naast haar. Dat, zou ik je proberen uit te leggen, dat is het.

Ik weet dus eigenlijk niet zo goed wat ik je wilde zeggen. Ik wilde je iets vragen, denk ik. Maar laat dat maar in de lucht hangen.

Ik ben er, altijd.

liefs

Kanteltijd

(En misschien is het wel weer eens tijd voor de Goldbergvariaties.)

De week van het kantelen, besef je ineens.

Je bent nog een beetje stram van het weekend, merk je. Je bent nog een beetje te vroeg bij de dokter, voor de jaarlijkse controle. (Je kijkt naar je adem.)

Ze controleert je bloeddruk, je hartslag. (Alles is heel goed.) Ze neemt bloed. Je ziet hoe de buisjes zich vullen. (Nog enkele dagen wachten.) De kans is groot dat alle onderzoeken zullen bewijzen dat je nog in leven bent. (Waarom ben je diep vanbinnen een heel klein beetje zenuwachtig?)

De trein. (Je kijkt naar je handen. Als om je weg terug te vinden, heel even.)

Verhalen van de collega’s.

Het lijstje wordt stilaan korter, denk je.

Thuis, en snel weer vertrekken voor de vergadering aan de andere kant van de stad. (Zou het nu wel of niet regenen? Een beetje.) Je bent natuurlijk weer de eerste. De zaal is in de serre van de plukboerderij, een heuvel met uitzicht op de stad. (Je bent een beetje moe.) Je kijkt naar de vergadering. (Iets neemt je mee, iets duwt je weg, denk je. Iets is nodig, iets klopt niet.) Een fijne kennismaking. Later dan gehoopt fiets je over de donkere weg weer naar beneden. Je probeert aan de hand van de gezichten van de mensen die je onderweg ziet uit te maken hoeveel de score van de voetbalmatch was.

(Een wat rusteloze nacht, iets blijft heen en weer gaan.)

Een andere dag. Nog even thuis werken, zoveel mogelijk doen.

De vergadering. Je bent niet de enige die zich had gestoord aan iets, merk je.

Op weg naar de conferentie. De middagpauze is nog bezig als je aankomt. Je loopt rond, praat met enkele mensen. Het namiddaggedeelte begint. (Wat een mooie zaal. Er zijn verhalen, denk je.) Een sessie met academici. De vrouw die een week eerder zo vreselijk werd aangevallen door die nitwit. (Je roept het even, wat je van hem denkt. Niemand spreekt je tegen.) Het slotdeel. (Ze zijn wel een beetje braaf precies, denk je.) Een mooi gesprek. Je haast je naar de trein.

Die avond. Lijstje met in te halen punten. Twee verslagen. (En je had ook nog willen bellen naar je zus.)

Een nieuwe dag. (Het zal warm worden, dus.)

Het overleg. Je krijgt een fijne vraag voor een panelgesprek.

Die middag. Je gaat even langs het kantoor aan de overkant, zoals je had beloofd. Hij is niet alleen. (De sfeer is een beetje raar. Het is niet aan jou, denk je, om dit weg te nemen. Ze zegt iets, het maakt je verdrietig.)

Het ritme. Gewoon dingen afwerken. Meer moet het niet zijn. Je maakt je presentatie voor de volgende dag. (Zou het lukken om hen te doen lachen?)

Naar de trein. (Misschien is het omdat het zo warm is. Misschien is het vuile lucht. Benauwd wacht je op de trein. Er is iets, denk je.)

(Iets blijft rusteloos, tot de volgende dag, zul je merken.)

Een hoopje mails antwoorden. (Eindelijk bijgewerkt.) (En je had ook nog willen bellen met je zus.)

Een andere dag. De algemene vergadering. Je maakt de foto’s. (Je begrijpt iets van de onrust in je lichaam, je kijkt ernaar, en voelt hoe de dingen zich langzaam terugtrekken.)

Je presentatie. Je radiostem in de microfoon en de voorzichtige ironie en de foto’s van lachende mensen. (Ja, ze lachen.)

Een vroegere trein, om niet in de spits in de warmte te zitten. Thuis verder werken. (De trein lijkt anders te ademen dan die van de vorige dag.)

Je werkt je presentatie voor die avond af. (Zou het goed inhaken op wat er in de vorige avonden van de reeks gebeurde?)

Een bijzondere plek. Je verhaal vertelt zichzelf. Je luistert naar verhalen. (Je bent moe.) Buiten is er regen, zie je. Naar het einde van de avond is het alsof je hoofd blokkeert. (Het is goed geweest.) Het gaat nog verder, tot het gedaan is. Je ruimt nog mee op, doet de afwas en vertrekt.

(Een rusteloze nacht. Ergens halverwege schrik je wakker. Een akelig verhaal probeert je telkens weer naar zich toe te trekken, je probeert je eruit te ademen.)

De volgende dag. (Het wordt de warmste dag van de week.) Je werkt thuis.

Je knutselt de vrijdagtekst in elkaar. (Het duurt iets langer dan je had gehoopt.)

(Iets is zo verdrietig, merk je. Misschien ben je alleen moe.)

Het is koel in huis, buiten is het heel warm.

Je krijgt een bericht van je dokter, de uitslag van de bloedtest. Alles is goed, behalve dat ene dingetje, een tekortje. Je bedankt haar, en loopt meteen naar de apotheker. (Het temperatuurverschil beneemt je even de adem.) Weer thuis. (Hoe komt het dat het goede nieuws je zo emotioneel maakt? Misschien gaat het nog altijd over toen. En dat je aan de anderen had beloofd dat je zorgvuldig met dat leven zou omgaan, dat je dankzij hen had kunnen houden. Misschien ben je gewoon moe. Misschien voel je dat het seizoen bijna kantelt.)

(Een diepe nacht, die voorzichtig over je waakt.)

Een nieuwe dag. Je laat de frisse lucht door het huis bewegen.

De boodschappen, mooie gesprekken met de twee vrouwen van de winkel.

Koffie drinken met je maatje. Je bent zo blij dat je hem ziet. Hij ziet er goed uit.

In de boekhandel, allerlei bekende gezichten.

(Het kantelen is voor jou iets anders dan de drukte in de stad.)

Je wilt traag bewegen door de rest van de dag, van het weekend. (Je verlangt zo naar traag.)

(Je voelt het kantelen. In je hoofd zie je hoe je het deelt met iemand. Je had iets gelezen die ochtend, over veiligheid, je ziet ineens iets. Je kijkt naar je handen, je ziet hoe oud ze zijn, en hoe jong, je leest. Er is dankbaarheid in het kantelen, er is verdriet in het kantelen. Je kijkt.)