Iets met schaamte

Je weet niet goed hoe je aan de week moet beginnen, je past niet in jezelf.

(Het droeve moment van het weekend beweegt nog in je lichaam. Diepe huidlagen. Verdriet van een familie, het raakte meer dan je had verwacht. Die gesprekken met vrienden, en wat ze bij jou leken te leggen. Die heel mooie en heftige film de vorige avond. Iets gedacht over troost. De plotse adempaniek, niet kunnen landen. Nauwelijks geslapen. Uitzonderlijk.)

Je moet iets vertellen, je hebt het in je hoofd voorbereid, al dagen. (Iets heeft je in de hoek gedrumd, zo lijkt het.) Het gaat niet zoals je wilde, je maakt een fout, zoals je normaal niet zou doen, je bent alleen maar onrust. (In de grote orde der dingen is het niet zo erg waarschijnlijk, maar voor jou wel.)

(Honderd dingen gaan door je heen. Diepe huidlagen. Je probeert tegen jezelf te zeggen dat je moet kijken naar wat er gebeurt. Het lukt niet. Waar kwam dat allemaal vandaan? Het gaat over liefde, zou je later kunnen zeggen, voor je zelfgekozen familie. Kwaad op jezelf. Extreem alleen. In de war.)

Je stuurt een bericht naar een vriendin. Ze zegt de juiste dingen. (Een kleine haven.)

(Je weet dat het nog enkele dagen zal duren, eer het door je heen is. Je zult moeten terugkeren, naar jezelf. Je kunt alleen maar wachten. Het is de herinnering van je lichaam die sprak.)

(Schaamte.)

Je zoekt een ritme voor de rest van de dag. Je collega is aanwezig, het doet je goed, terwijl jij afwezig bent, in het daar zijn.

(Zoeken naar een positief aanknopingspunt. Iets doen, trots, terug aansluiten bij die kant.)

Nacht in etappes. (Je huid blijft nog lang natrillen, je ademt het niet weg.)

Een andere dag. Je stapt naar de trein. Zal het ook vandaag meevallen? Er zijn genoeg treinen.

(Iets wacht nog steeds op een definitief onheil, een definitieve afwijzing. Het is een stem, weet je.)

Je werkt verder aan de dingen. Het lijstje geeft rust. Je betast de toetsen heel zorgvuldig. Ritme.

Je bent niet alleen op het werk, de dingen gaan gewoon verder. Iedereen herkent je, alles is gewoon, zoals het ook vorige week was.

(Iets wacht.)

(Een idee, je zou dat kunnen doen. Verbinden, zoals je altijd doet. Niet te snel, zeg je. Het kantelt.)

Je gaat langs bij de samenkomst die het begin is van een campagne. Blij om met enkele mensen te kunnen spreken. Het is mooi, hun gedrevenheid zien.

Daarna het concertje. Je vindt een plekje waar je stil kunt zijn, alleen maar hoeft te kijken en te luisteren. Het is zo mooi, hoe hij heel zacht zingt en speelt. En hoe zij met de contrabas omgaat. (Het was ooit je droom, contrabas.)

Je loopt door de stad naar huis. Het lijkt een gewone week.

Die nacht, een zin voor het gedicht.

Een andere dag. De handen van de kinesiste doen je goed. (Een beetje landen.)

Het is goed daar te zijn, denk je, terwijl je van zo hoog naar de stad beneden kijkt. Je ziet vliegtuigen die zich klaarmaken om te gaan landen.

(Iets in je huidlagen begint zich te ontspannen. Alsof het gevaar bijna weg is.)

(Lichte schaamte.)

De dingen doen. Kantelen in doen, strijdbaar zijn.

Een boeiende lange vergadering. De begeleider prikkelt je hersenen. Een heel mooi gesprek. (Je mag, er gebeurt niets.)

Die avond. Het is tijd voor het gedicht. Je hebt die ene zin. Je kijkt naar de woorden die volgen. Ze gaan een richting uit die als een omweg is. (Dat zeggen ze je.) Je laat hen een andere kant gaan. Een open kant, zonder omwegen. Je volgt het ritme. De woorden schrijven zichzelf. (Het is ook dit keer natuurlijk weer geen goed gedicht geworden, maar het is er. Het lijkt rustig, het lijkt zichzelf niet te verbergen, het is goed zo.)

Een andere dag. Het gedicht vertrekt. (Het is een deel van het ritueel, zoals elk jaar. Het is goed.)

Je denkt aan je zus. (Dit gaat over onze familie, zeg je haar.) Het legt zich neer.

De vergadering. Je kijkt naar je stem.

Op tijd weer naar huis, om dan daar straks op tijd te kunnen vertrekken.

Je wacht aan de bushalte. De mevrouwen naast je zijn app-professionals, kunnen van alle bussen die nog gaan komen zeggen of ze al onderweg zijn. Jouw bus heeft een half uur vertraging. Daar is ze.

In de bus krijg je een bericht van een vriendin. (Ze heeft dezelfde huidlagen, je kent de hare, zij de jouwe. Ze ziet het gedicht.)

De nocturne in het museum. De tentoonstelling raakt je diep. Je kijkt naar een pijnlijke bladzijde uit de geschiedenis. Je rijdt terug met een vriend. Je luistert naar mooie verhalen die je ontroeren.

Je antwoordt nog rustig op het bericht. (Ze zal je begrijpen, dat weet je. Jullie delen een huid.)

Een andere dag. Er rijden nog steeds genoeg treinen voor jou.

Je mag een bericht in de wereld sturen. Je bent zo trots. (Daar wil je zijn, daar mag je zijn, het is goed.)

Je volgt de vergadering op het scherm. Je geeft de planten water. Je werkt nog enkele dingen af, maakt een lijstje met alle nog in te halen puntjes. (Rustige controle.)

Die avond ga je nog even met een vriendin naar een nieuwjaarsreceptie. (Men herkent je.) Je hoort iets dat je een beetje droevig maakt. (Alleen.) (Je hebt iets geleerd deze week.)

Net voor middernacht. Toch nog verse lakens op bed leggen, het is een goed moment.

Een andere dag. De boodschappenronde.

Dingetjes van je lijstje afwerken. (De dingen zijn teruggekeerd, het kan. Je legt bruggetjes.)

Met een vriendin naar een boekvoorstelling. Een verhaal over kanker. Het is soms alsof jij in je hoofd antwoordt op de vragen van de moderator. Sommige antwoorden lopen gelijk, andere gaan een andere kant uit. Je begrijpt iets over je ziekte. Alsof een intuïtie die je al langer had wordt ondersteund door wat je hoort. Het is goed.

(Je bent weer aan de andere kant. Genoeg.)

 

Metamorfose

 

Waar het leven hapert

De week lijkt een beetje transparant in je agenda. (Verlangen naar een ritme.)

Anderen vergaderen daar, jij zit hier. (Thuisfront. Zoals elke dag zeg je merci tegen de poetsmevrouw, die elke dag verlegen iets terugmompelt.)

Je probeert de procedure te begrijpen voor de koffie. (Een van je kerntaken is de koffie-, thee- en chocoladebevoorrading. Soms ook koekjes, al moet het niet te wild worden natuurlijk. Er is nu een nieuwe ingewikkelde procedure, zo blijkt. Tot nu toe was de procedure zoals thuis voor je keuken: even in je hoofd overlopen wat er nog in de kasten staat, en dan op tijd aanvullen. De nieuwe procedure werkt niet zoals je hoofd, dat is de samenvatting.)

Een andere dag. De meneer in de krantenwinkel herkent je. Tot volgende week, zegt hij. (De wereld kan voorspelbaar zijn.)

(Onderhuids een onrust in je lichaam. Wat zal er gebeuren de volgende dagen? Die eikel is toch zo eindeloos vermoeiend. De brief die hij verzond: de woorden van een misbruikende echtgenoot. Koude rillingen.) (Een laag diep in je laat zich zien, is gealarmeerd. Immer alert.)

Het namiddagseminarie. Je had alles netjes voorbereid. (De vorige dag nog een boek gehaald voor de spreker. Niet volgens de geijkte procedure.) Het is boeiend. Je bewaakt de timing strak. Iedereen lijkt tevreden.

Hollen om die trein te halen om op tijd op je afspraak te zijn. De wagon zit vol met scholieren uit Eupen. De mevrouw naast je, uit Luik, legt uit dat ze de hele tijd van plaats wisselen. Je vraagt haar of zij dan ook mee moest doen. Voorlopig niet, zegt ze.

Een volgende dag. (Ergens, daar in de wereld, bouwt de spanning zich op. Je voelt het tot hier.)

(Je probeert iets te formuleren, heel omzichtig, heel voorzichtig. Je kijkt naar hoe je de woorden kiest.)

In je hoofd stuiteren de zinnen over elkaar heen, gedachten flitsen heen en weer. (Misschien moet je morgen een stuk schrijven? Misschien zal dat helpen?)

Die avond sta je tegen het scherm te roepen.

(Je ziet in je hoofd een soort lijn, die al die zinnen zou kunnen ordenen. Tijdens de nacht bewegen de zinnen verder, autonoom.)

Een nieuwe ochtend. Je hoofd is een beetje mistig. Het nieuws. (Beweging, lichte opluchting, lichte verwarring.)

(Toch maar een stuk schrijven? Een stuk schrijven. De woorden razen op het scherm, je kunt je vingers nauwelijks volgen. En naar de krant sturen. Iets legt zich een klein beetje neer.)

(Hoe één zieke, akelige, wrede, zielige, weerzinwekkende, gevaarlijke, walgelijke man zoveel mensen tegelijk kan uitputten, het is een raadsel.)

(Antwoord van de krant, dat het toch niet zal lukken. Een andere plek afspreken.)

Een nieuwe dag. De tekst gaat de wereld in. (Niet meer dan een kleine rimpel. Maar je hebt het gedaan, iets zegt je dat dat goed is.)

Een mooi gesprek met een vriend, je wilt er voor hem zijn. Je kijkt naar hoe hij denkt, je mag kijken. (Plekken.)

Die avond. Je schrijft verder aan je balans van een jaar. (Als je het zo zegt, klinkt het zo belangrijk.) Je probeert iets te zeggen over verdriet. Hoe zou je dat in lichte woorden kunnen omschrijven? (Zorgen de woorden voor een vorm, voor iets dat heelt, of voor afstand?) Het maakt je moe.

Een volgende dag. (Je keek niet uit naar deze dag, dat voelde je, de voorbije dagen.)

Je bent te vroeg aan de bushalte, zoals steeds. Je kijkt.

Je loopt door het park waar de doden zijn. Er is zoveel licht, het gras lijkt niet te wachten, het is gewoon.

De dienst begint. Je zit tussen je familie. (We zijn er weer, denk je.) Het weegt.

Voor je zie je hoe kinderen heel zachtjes hun mama troosten. Het is zo breekbaar mooi. (En dat wat weegt, het is zo groot.) Je zou het willen, zonder dat iemand het zou zien. Je zou het zo graag willen, zwaarte wegnemen in dit hier. Dit hier is als een eindpunt van geaccumuleerde zwaarte.

Je luistert naar de verhalen, je ziet de foto’s.

Ze gaat naar voor, zegt de woorden. Over haar zus die er niet meer is. Het is hartverscheurend. Je ziet alle woorden, je ziet alles. (Woorden beschermen.) De lichtheid is zo zwaar. Ze is omringd door kleuren, de schilderijen van haar zus. (De kleuren waren haar leven, toch waren de kleuren niet sterk genoeg om haar in het leven te houden.) Je zou het willen, zonder dat ze het zou merken, dragen, al is het maar even.

(De rivier in je. Er is zoveel verdriet in deze familie. Intens droef. Intens kwaad.)

Mooie gesprekken, een geschenk. (Je voelt je klein.)

Het is goed, bij je familie zijn, in dit hier. Je kijkt. (Je zou zoveel verhalen willen horen.)

Je bent te vroeg aan de bushalte. Je kijkt.

Onderweg vult de bus zich langzaam. Het maakt je rustig. De hele wereld zit in de bus, zo lijkt het. Het maakt je zacht. Kom maar naast me zitten, zeg je tegen de vrouw die even lijkt te aarzelen. Je zou het willen vragen, wat haar verhaal is. Je doet het niet. Je kijkt naar haar handen. Je bedankt haar bij het uitstappen. Ze glimlacht.

Je fiets heeft rustig op je gewacht. Tijd voor de boodschappen. Het ritme. Het leven.

Wortels

En zo trekt de koude zich weer terug. (Later die week hoor je ’s morgens vroeg vogels fluiten, terwijl je naar het station loopt.)

De meneer komt langs om je ketel te herstellen. Hij legt alles uit, zodat je het ook zelf zou kunnen proberen. (Misschien is dat wel te spannend voor jou.)

Je opiniestuk gaat de wereld in. (Het beweegt, denk je. Misschien was het goed dat je het deed.)

Het webinar. De voorstelling van een nieuw rapport. (Je zou willen roepen tegen het scherm, iets als: ZUCHT! Zinnen razen door je hoofd.)

(Dat ding op je lijstje, je zou het moeten bekijken. Misschien morgen.)

Een andere dag.

(Volgens je agenda mag je gewoon de dag volgen, zoals die zich aan je zal laten zien. Dat is een mooie gedachte.)

(Je weet nog altijd niet of je die balans zou uitschrijven of niet. Je hebt nog enkele weken. Zestig jaar zijn brengt zware verantwoordelijkheden met zich mee in het kader van de zelfopvoeding, blijkbaar.)

De volgende dag.

(Wat bezielt die mensen, denk je. Zoveel haat, zoveel bagger… Iemand is een vrouw, iemand is zwanger, iemand is politica, iemand wil ervoor zorgen dat een kind veilig in de wereld kan komen. Dat alles volstaat blijkbaar voor zo’n lawine. ZUCHT!)

De avondvergadering. Even wordt het een beetje moeilijk. (Je ziet lijnen.)

En nog daarna even naar de nieuwjaarsreceptie. (En ’s nachts zinnen die door je hoofd gaan.)

Een andere dag. Snel beginnen in de ochtend met je bijdrage voor het nieuwjaarsetentje. (En toch nog een trein eerder dan je verwacht had.)

(Een verhaal over helen.)

Etentje met de collega’s. Verhalen over woorden uit het Nederlands die een plaats zoeken in het Frans. De volgorde van de grootste steden van Frankrijk. (En op tijd de afwasmachine vullen.)

De boeiende sessie over circulair bouwen. (Je hoort nog een mooi verhaal over je nieuwjaarskaart die haar bestemming bereikte. Hoe blij ze was. Het maakt je gelukkig.)

De volgende dag. ’s Ochtends nog even langs de dokter voor het voorschrift en die spuit.

De vrijdagtekst. (Terwijl denk je aan de andere tekst die je straks nog moet maken.)

Snel de weekendboodschappen doen. (Je, weer thuis, afvragen waar dat ene ding is gebleven. Een verdwijnboodschap, zoals een verdwijnsok in de was.)

(Het beeld van een baby op je buik. Het is hier warm, zeg je, ik ben er, slaap maar.)

(Je best doen om niet in slaap te vallen voor de televisie.)

Een vroege ochtend. (O ja, het is zaterdag.)

Je staat te wachten op het perron. De trein komt eraan. De conducteur stapt uit en vraagt of jij de machinist bent die de trein zal overnemen. Toch niet, zeg je. (Misschien was dat een compliment.)

(Wat bezielt die vreselijke man, denk je. Zoveel haat, zoveel wil tot kwetsen. Iemand is vrouw, iemand wilde vrouw zijn, iemand is vrouw, iemand is zichzelf. Dat alles volstaat blijkbaar voor zoveel ontkenning van het bestaan van een ander. Zoveel angst voor zichzelf. ZUCHT!)

Op weg naar het noorden. Straks op bezoek bij de doden, met je zus. De bus rijdt door het landschap van je jeugd.

Het graf van je oma die jullie nooit gekend hebben. (Ze was nog zo jong toen ze stierf, met al vijf kinderen.) Je vraagt aan je zus om verhalen te vertellen. Je wilt verhalen horen.

Het grasveld waar je moeder is gebleven, dicht bij de plek waar haar moeder zo jong stierf. Een mooi gesprek over wortels. (Wat heeft deze streek met jullie gedaan? Welke lijnen zijn er.)

Het graf van je vader, het graf van je grootvader, het graf van je grootmoeder. (Iets is in de tijd verdwenen.)

En alle verhalen, jullie verhalen.

Je loopt nog even langs het huis. Het zegt niets meer. (Het is in zichzelf verdwenen.)

We hebben dat goed gedaan toen, zeg je.

De bus laat even op zich wachten, vertraagd door die eeuwige file in het dorp. De bus beweegt zacht door het landschap. De trein heeft enkele minuten vertraging waardoor je die nog net kunt halen. (Het is altijd goed hier weer te kunnen vertrekken. Zo ben je minder afwezig.)

(Iets is verdrietig.)

(Wat je zou schrijven, als je het toch zou doen. Waarom je niet als ik kunt schrijven, waarom het je moet zijn.)

Sneeuwdrager

De eerste week terug. In het nieuwe jaar. Je bent blij dat je weer in de trein zit. (Je was ondertussen gewend aan het andere ritme, maar het is goed.)

(De plek ontvangt je rustig, is blij, voorzichtig.)

Tussen alles door ook nog de laatste nieuwjaarskaarten. Je brengt ze weg. (Iets mag bijna gaan liggen.)

Je leest een artikel in de krant, over een studie. Je ziet de vermoeiende reacties. Je denkt: zal ik een opiniestuk schrijven? Je schrijft een opiniestuk en stuurt het op. (Iets met wat je je had voorgenomen.)

De eerste avondvergadering van het jaar. (Je kijkt naar verhalen.)

Een andere dag. (Je hebt een min of meer droge route naar het station gevonden, waar de aarde je niet loslaat.)

Een nieuw lijstje. (Het moet nog een beetje op gang komen, denk je. Het lijstje heeft nog niet veel zin in zichzelf.)

(Moet je je goede voornemens ook echt opschrijven, of mogen ze vrij zweven door je lichaam?)

Je afspraak. (Iets schuift netjes in zichzelf. Iets herkent zichzelf.) Trage zinnen. Je vertelt haar het verhaal dat al een tijdje wachtte. (Je bent nadien blij dat het weg is.) (Je probeert bij jezelf te blijven, iets met die voornemens.) Een traag afscheid. (Een herinnering aan drijven, dat beeld is al genoeg, denk je.)

Lichter.

Een andere dag. (Iets hangt in de lucht.)

Op de tafel bij de kinesiste. (Uitgedeukt voor het nieuwe jaar.)

Je krijgt een droevig bericht. Iemand is er niet meer, je schrikt. (Je zag de vorige dagen nog haar kleurige schilderijen passeren, en nu ineens is ze er niet meer.) (Je denkt aan zwaarte, je zou iets lichter willen maken.)

Daar beneden is het verkeer stilgevallen door de hevige sneeuw. De bussen staan dwars over de weg, taxi’s schuiven weg, die meneer op zijn brommertje schuift achteruit. De drie politieagenten proberen het verkeer te regelen, maar lijken niet goed te weten wat ze dan zouden moeten regelen. Ze gaan dan maar even mee duwen bij een auto. Een ambulance probeert als schuivend en slalommend vooruit te komen. Een klein tractortje met strooizout beweegt naar de bussen.

(Het wordt niets met die krant, je stuurt je stuk naar een andere plek. Het antwoord is positief, waarschijnlijk.)

(Je bent waarschijnlijk weer de enige van het hele gebouw die in staat is sneeuw te ruimen. Er zijn nog zekerheden.)

De vergadering, op het scherm. Er gaat technisch iets fout, alleen je stem kan meedoen, je hoofd niet. (Is misschien niet zo  erg.)

Die avond wil je niet gewoon thuis zijn. Je gaat naar de film. Wat een bijzondere film. Wat een geweldige actrice. Heftig, rauw, poëtisch, ontroerend. Leven in fragmenten, herhalingen, langzaam je brokstukken bij elkaar rapen. Verenigen zal nooit meer lukken, ze bij elkaar laten schuilen, dat kan wel. Ook in afwezigheid kun je zijn. (En ja, je voelt aan alles dat die film door een vrouw gemaakt is. Dat zul je ook aan je collega zeggen.) Een vriend zat ook in de zaal, zo blijkt. Jullie lopen samen door de stad.

Een volgende dag. (Het voorziene concert van die avond is verplaatst, het verandert het ritme van je dag.)

De vergadering mag snel gaan, denk je.

(Een dagelijkse portie verbijsterend nieuws over een zieke wrede man. Het is een oefening.)

In de metro op weg naar de vergadering. Je kijkt naar de wereld.

Je krijgt een bericht over de naderende storm. Je kijkt naar de regen.

Ergens midden in de nacht word je wakker van een oranje zwaailicht buiten. Een man is een straatlamp aan het vervangen.

Een andere dag. Op weg naar het werk waai je bijna omver.

Je werkt de vrijdagtekst af. (Terug in dat ritme, je kunt er een beetje in verdwijnen.)

(Hoe zat het nu ook al weer met al die grote vragen die je ging oplossen in het jaar zestig?)

De receptie van die avond. Zou je toch niet met de bus gaan? (Wat zou je aandoen? Dat ene hemd is niet echt goed, denk je.)

Je fietst naar de receptie. De regen is nat, stel je vast.

Gesprekjes hier en daar. (Je bent zo blij dat hij er weer is, gezond en wel.) (Iemand komt je vertellen dat hij de tekst van jouw nieuwjaarskaart heeft gekregen. De tekst beweegt, zonder dat je het wist, hoe mooi.) (Je bent blij haar te zien.) (Zou hij je nog kennen? Ja hoor, een aangenaam gesprek.) Je vertrekt niet te laat, praat nog even met de mevrouwen van de garderobe, ze hebben het koud.

Een andere dag. Op weg voor de boodschappen. (Het lijkt hier en daar toch erg glad te zijn.)

Een afspraak met een vriendin. Een traag gesprek, het doet je goed. (En de vragen die je nog niet opgelost hebt.)

Op weg naar huis. (Misschien moet je die balans van het jaar wel uitschrijven, misschien is dat een goede oefening?)

Op weg naar de nieuwjaarsdrink. (Het is koud aan het worden.) De bomen langs de weg, op de flank van de berg zien er wonderlijk uit. Op elke tak – zo lijkt het – is voorzichtig sneeuw gestapeld. Het is als kunst. De zwaarte lijkt de takken niet te deren, ze zijn zichzelf, ze vallen samen met zichzelf.

(Zouden takken ook huidhonger hebben soms?)

Tot alles in beweging komt

Hoe vertel je een verhaal, hoe vertel je jouw verhaal? Mag je je de dingen toe-eigenen in je verhaal? Het heeft iets met macht te maken. Het heeft iets te maken met het trekken van lijnen, van zeggen wie aan de ene of aan de andere kant staat. Maar als je de verhalen laat bewegen, komt misschien in het licht wat in de schaduw stond, en omgekeerd. Misschien zijn de grenzen minder helder dan we dachten of wilden. Misschien leven we in lagen, in verhalen, in verdwijnen. Wie is vrij, wie kan ontsnappen aan dwang? Het mooie van het heel bijzondere boek Tot alles in beweging komt, van Ester Naomi Perquin, is dat je al die lagen en vragen steeds beter begint te zien naarmate je lang genoeg in dit boek verblijft. De ingenieuze opbouw zorgt voor een ritme, waarbij telkens nieuwe facetten worden toegevoegd. En dat in heel mooie, zelfbewuste zinnen, die bewegen in verschillende registers. Ze worden bijeengehouden in een bedding van lichamelijkheid. Een fascinerend boek, dat zich niet laat vatten. Zoals het leven.

Het verhaal wordt verteld vanuit Ela. Zij werkte ooit een tijd als bewaker in een gevangenis en vertelde nadien ook veel over die ervaringen. Ze had al twee zonen en krijgt nu een dochter. Haar vader stierf toen ze nog jong was. Met haar moeder, die in haar rol niet echt aanwezig was, heeft ze een moeilijke en afstandelijke relatie. Ze heeft twee broers. De oudste doet het maatschappelijk goed, de jongste is psychisch kwetsbaar. Het nulpunt in de tijd van waaruit het boek verteld wordt is de periode waarin de dochter pas geboren is. Ela had het idee om een ‘ontsnappingsboek’ te maken, met allerlei verhalen die ze verzamelde over mensen die ontsnapten uit hun situatie (uit een of andere vorm van gevangenis). Maar ze voelt dat ze dat project moet loslaten om het te kunnen hebben over de verhalen van haar familie en over hoe die verhalen inwerken op haar eigen leven en haar rol als verhalenverteller.

Je zou het boek kunnen lezen als het naast en op elkaar leggen van die verhaallagen en tegelijk als de zoektocht van een boek naar zichzelf. Het boek beweegt door de tijd en doorheen verschillende tekstsoorten en –registers. Hoewel de tekstonderdelen helemaal niet fragmentair geschreven zijn vormen ze op zich fragmenten die omheen een leven cirkelen. Ervaringen over hoe het was om in een gevangenis te werken lijken te komen uit notitieboekjes. Het beleven van een zwangerschap en het kwetsbare want steeds rusteloze moederschap wordt verwoord in een relaas dat heel erg vanuit het lichaam beweegt. Het reconstrueren van wat er in het gezin van Ela vroeger is gebeurd is een proces van herinneren en benoemen en het al dan niet invullen van lege plekken. Haar verhaal staat naast andere verhalen. Haar broers zaten in hetzelfde gezin, maar beleefden de dingen anders, hadden in die zin dezelfde en tegelijk ook een andere vader en moeder. Het is ook een proces van onder ogen zien van alles wat niet gezegd werd, wat werd afgeschermd door de stilte.

Het is fascinerend hoe je als lezer langzaam maar zeker opgenomen wordt in dit bewegende boek, waarin uiteindelijk heel veel vragen en lijnen samenkomen en op elkaar inwerken. Zo zijn er de verhalen over het leven in de gevangenis. Het eenvoudige schema is: wij (buiten de gevangenis) zijn goed, zij (in de gevangenis) zijn op een of andere manier slecht. De werkelijkheid is veel genuanceerder. Heel wat mensen die daar verblijven, zijn niet ‘slecht’. Slechts een zeer kleine minderheid beantwoordt aan het beeld dat velen zouden willen hebben, omdat dat een soort veiligheid biedt. Mensen die zogenaamd ‘gek’ zijn, leven in hun eigen wereld, die niet zomaar frontaal tegenover de ‘normale’ wereld staat. Ela zoekt de afgeslotenheid en controle van die gevangenissetting op deels om te kunnen ontsnappen aan de ‘gevangenis’ die een slechte relatie was. Ze wil graag verdwijnen in dat gevoel van controle om zich te beschermen tegen de complexiteit van het leven daarbuiten. Wanneer ze lezingen begint te geven over haar ervaringen wil een deel van het publiek alleen maar de sensationele verhalen over ‘het’ kwaad horen. Zo kunnen ze zichzelf opsluiten in hun veilige schema’s. Ela wordt als verhalenverteller steeds meer gedwongen in een soort dwangbuis van het vertellen. Nu ze met afstand terugkijkt naar toen, ziet ze ook goed hoe ze zelf af en toe over de grens ging die ze moest bewaken.

Het reconstrueren van de dynamiek in het gezin van Ela is eveneens een complex proces. Er is de vroege dood van haar vader, en de grote impact die dat op haar en de anderen had. Ela merkt dat ze voor zichzelf daarvan een verhaal heeft gemaakt, waarin ze zelf ook een duidelijke plaats krijgt. Maar haar ene broer maakt haar duidelijk dat de verhalen niet van haar alleen zijn. Hoe zit het met die moeder? Zij voelt vooral afstand, haar ene broer heeft een sterke band met haar. Haar jongere broer worstelt met zijn psychische kwetsbaarheid, leeft in het bewegende tussengebied tussen werkelijkheden, die misschien echt zijn, misschien alleen een verhaal. Door een familiefeest waarbij onverwacht dingen worden onthuld die een heel ander licht werpen op wie haar vader werkelijk was, komt een keten van dingen op gang die de stabiliteit van het tot dan toe geëigende verhaal onderuit haalt. De macht van de (georganiseerde) stilte komt in beeld. Wat werd er stilgehouden en wie wist wat? Zodra de dingen in beweging komen, passen ze minder in de veilige eenduidige verhalen en zijn ze misschien alleen te begrijpen in hun complexiteit en weer te geven in fragmenten.

Er zijn de verhalen over relaties. Er is het eigen gezin van Ela, in het nu, en er is een verstikkende toxische relatie die ze als jonge vrouw had met een veel oudere man. In het boek spreekt de oudere Ela haar jongere zelf toe. Er is het besef van hoe fout het was, en tegelijk ook een zien van dingen die bijzonder waren. In het vermelden van andere relaties spaart Ela als verteller zichzelf niet en laat ze zich zien als een kruispunt van tegenstrijdigheden. En dan is er het erg mooie en aangrijpende verhaal over de zwangerschap van de dochter en hoe die lichamelijk beleefd wordt. Hoe doe je dat, moeder zijn? Dat alles spiegelt dan weer mooi met verhalen over haar eigen vader en moeder. Soms kan je lichaam, kan je rol in het leven of in een relatie of gezin ook een gevangenis zijn.

Het boek is heel erg goed geschreven in soepele zinnen, die veel vertrouwen uitstralen en mee kunnen bewegen tussen verschillende tekstsoorten en registers. Ze worden mee voortgestuwd en bij elkaar gehouden door een sterke lichamelijkheid, die werkt als een motief of structurerend principe. Er is het aftakelen van Ela’s vader. Er is de sterk lichamelijke beleving van de gevangenis als een soort pulserende plek, die ook een merkwaardige opwinding veroorzaakt. Er zijn verschillende relaties waarin lichamelijke grenzen worden opgezocht en overschreden. En er is die intense en verwarrende ervaring van een zwangerschap die anders verloopt dan de vorige. Er zijn de verschillende lichamelijke rollen van jongens en meisjes, mannen en vrouwen. Ook bij dit alles is de dynamiek van vormen van macht complex, niet te vatten in één verhaal of schema.

Met Tot alles in beweging komt heeft Ester Naomi Perquin een boek gemaakt dat indrukwekkend beweegt. Er komen veel lijnen en vragen in samen, en dat had een onevenwichtig boek kunnen opleveren. In dit boek werkt het wel, en heel goed. Het duurt misschien even eer je als lezer in het ritme zit, maar dan begin je alle verbanden steeds beter te zien, voel je hoe al die elementen op elkaar inwerken, als lagen of spiegels. Het is in die zin goed dat het boek zijn tijd neemt. Je ziet levens die niet te vatten zijn in eenduidige categorieën of verhalen. Verhalen vertellen is nooit onschuldig, je gebruikt ook verhalen van anderen, en misschien gebruik je hen zo ook een beetje. De werkelijkheid ontsnapt deels aan de verhalen, en is tegelijk alleen maar te zien dankzij verhalen. Als je toestaat dat ze bewegen, dat ze fragmenten zijn, dat ze verschillend kunnen klinken, kom je misschien dichter bij de verwarrende beweging die een leven is. Een heel bijzonder boek, dat nog lang nabeweegt in je lichaam.

 

De zee is moe

De laatste dagen van het jaar. (Een klein beetje zenuwachtig, al weet je niet waarom.)

Je bent in het andere ritme. (De eerste dagen van de vakantie lijkt je lichaam altijd een beetje in de war. Het duurt even, en dan merk je hoe je in het andere ritme zit, waarop je hoopte.)

Toch een nuttig ding doen. (Zeer lichte mate van plichtsgevoel. Zeer lichte.)

Nog even langs de boekhandel. (Dat ene boek, dat je woensdag cadeau wilt doen.)

Het boek verder lezen, tot het uit is. (Je weet nog niet helemaal zeker wat je ervan vindt. Het moet nog even indalen. Het zal zich wel tonen.)

Soep maken. (Denken aan warm.)

Een andere dag. (De voorlaatste.)

Je wacht boven op de berg, bij het standbeeld. De stad ligt daar beneden.

Ze komen eraan gefietst. Je ziet dat mooie nieuwe kleine mensje voor het eerst. (Je smelt.) Er is ineens veel beweging, er zijn verhalen, en het is gewoon. Een wandeling. De kinderen verzamelen al het zwerfvuil. (Iets in je is heel rustig. Het is.) Nog enkele verhalen, en dan vertrekken ze weer. (Het heeft je erg ontroerd, meer dan je kunt zeggen.)

Weer thuis. Straks komt je bezoek. Je leest de teksten bij het mooie fotoboek over de zee. (Adem.)

Ze is er. (Eindelijk is het gelukt om af te spreken.) Een heel mooi gesprek. (Er is iets dat onvoorwaardelijk is, denk je.) Voor ze vertrekt, kijkt ze nog even naar de krullen in je haar. (Ze mogen nog even, tot in het nieuwe jaar.)

Je schrijft de bespreking van het boek. (Zoals zo vaak begin je pas tijdens het schrijven te beseffen wat je eigenlijk dacht over het boek.) Zodra je tekst klaar is, wordt iets rustig.

Een volgende dag. De laatste.

(Nuttige dingen.)

Op de valreep nog een veggie kookboek kopen, voor je collectie.

Je krijgt een mooie nieuwjaarskaart. (Wat ze zegt blijft de rest van de dag dicht bij je. Je ziet iets.)

Je begint in het nieuwe boek.

(Onderhuids beetje onrustig voor wat komen gaat.)

Je vertrekt op de fiets. (Zul je weer de eerste gast zijn?) Je fietst zorgvuldig, of zoiets. (Je bent hier, denk je.)

Je geeft haar het boek.

Een mooie avond, bijzondere mensen, lekker eten, fijne spelletjes. Een geschenk, dat je er zomaar bij mag zijn. Je volgt de rivier van de avond. (Iets van je kijkt.)

Het jaar is gekanteld. Zoals elk jaar vertrek je al vroeg. Je fietst rustig naar huis. De kinderen naast de weg roepen naar je: gelukkig nieuwjaar! Je hoort nog knallen in de lucht. Traag fiets je de berg naar beneden. Je bent weer thuis. (Je bent blij dat je thuis bent. Iets kan rustig worden.)

Een nacht in lagen. (Je moet gewoon wachten, tot je lichaam van de ene naar de andere laag kan gaan. Het is.)

Je buik maakt je wakker. (…) Je staat op, in de nieuwe dag, het nieuwe jaar, het is nog vroeg. Het is goed.

(En de dingen die je niet begrijpt. De dingen die je niet kunt. Het is. En het is goed.) (Iets met een ritme en een adem.)

Het ritueel van nieuwjaarsdag begint. Je post je wens. (Je denkt aan de zee, de zee is moe, de zee is blij met jouw woorden, denk je.)

Het invullen van de agenda. (Zo ben je even bij alles, bij iedereen, het is bijna aan te raken.)

Je krijgt nog even bezoek. Je bent blij hen te zien. (Is het niet te rommelig in huis? Het is.)

En dan het andere deel van de traditie. Onder het dekentje kijken naar Jools Holland Hootenanny. (Het ontroert je heel erg. Wat een wonderlijke stemmen.)

Je hoofd is een beetje mistig, maar je wilt nog een stukje lezen uit het boek.

De nacht is rustiger, draagt je.

Een nieuwe dag. De dingen lijken zich stilaan te hervatten daarbuiten.

De kaart op de post. Cadeautjes voor de jarigen. Een nieuwe pan voor jezelf. Nog een stukje poetsen.

Voor de middag mag je nog een stukje lezen uit het dikke boek over de moderniteit. (Beetje studeren.) Na de middag het andere boek. (Zeer lichte neiging tot ordenen. Zeer lichte.)

(Hoe staat het met de voornemens voor het nieuwe jaar? Ze zijn nog in de voorwoordelijke fase.) (Iets met een ritme en een adem.)

Je krijgt een mooie nieuwjaarskaart. (Je gedicht deed haar denken aan de mooie tentoonstelling met foto’s van de zee.) (Warm.)

Je kijkt naar het blad van de plant op je tafel. Misschien wil het je iets zeggen.