Lázár

Je kantelt mee met de geschiedenis en verliest alles wat zo eeuwig leek. Kun je de tijd enkel ondergaan, of kun je die mee sturen? Is het toeval dat bepaalt aan welke kant van de lijn je terecht zult komen? Of maak je keuzes? De tijd duwt je vooruit, tot enkel de verhalen blijven. Lázár, van de Zwitserse auteur Nelio Biederman – die 21 was toen hij dit boek afwerkte – is een wervelend boek over een tragische familiegeschiedenis. Een boek dat ouderwets en heel modern tegelijk is. Een boek dat beweegt tussen registers en literaire referenties. Een boek dat een klassieke herkenbaarheid suggereert, maar beweegt als een film die alleen in dit nu had kunnen gemaakt worden. Een boek dat een ode is aan het vertellen.

Het verhaal is een in essentie een familieroman, over drie generaties van de familie Lázár, van de periode van het oude Habsburgse rijk, over de Eerste en de Tweede Wereldoorlog, tot het Hongarije dat een vazalstaat was van de Sovjet-Unie. We beginnen het verhaal in het landgoed van de familie, nabij een donker en dreigend bos. Sándor is de baron. Zijn vrouw Mária bevalt van haar tweede kind. Lajos is een kind met een doorzichtige huid, zo lijkt het. Zijn zus Ilona vindt het niet bepaald prettig. De kinderen groeien op in een strikte omgeving, waar de tragiek als een donkere wolk boven hangt. Het duistere bos is gevaarlijk. Gedichten van grote schrijvers kunnen aanleiding geven tot lichte krankzinnigheid. De familie beweegt heen en weer tussen verschillende huizen. Geheimen stapelen zich op, aangestuurd door lichamelijke driften. Allerlei kleurrijke figuren zwermen rond de hoofdpersonages. Tragische gebeurtenissen leiden tot verlies van wat zo zeker leek. Het rijk van Sándor stuikt in elkaar. Lajos neemt de dingen over en lijkt alles weer op de sporen te krijgen. Zijn zus zal het land verlaten, en hij krijgt twee kinderen, Pista en Eva.

Het zijn de grote historische omwentelingen op de achtergrond die het verhaal aanstuwen. Vader Sándor en zoon Lajos lijken soms meer op elkaar dan ze zouden willen. Uit pragmatisme, of opportunisme, laten ze zich voor een stuk meedrijven en worden ze in de feiten voor een stuk mee verantwoordelijk voor het onheil dat bezetters aanrichten. Het lijkt er in de eerste plaats om te gaan dat ze hun adellijke privileges kunnen behouden. Maar tijdens en na de Tweede Wereldoorlog gaat Hongarije door turbulente tijden, met een fascistisch bestuur, de bezetting door de Sovjet-Unie, een opstand, en daarna een periode van communistisch bestuur. De adel verliest alle rechten en eigendommen. De familie Lázár moet ineens in heel andere omstandigheden trachten te overleven. Pista en Eva zetten zich actiever in wanneer even de vrijheid lonkt.

Het boek is voor een groot deel gebaseerd op de familiegeschiedenis van de auteur. Via zijn grootmoeder hoorde hij verhalen over hoe het was en met zijn ouders ging hij op bezoek langs domeinen die ooit bij de familie hoorden. Hij heeft van dat alles een boek gemaakt dat zichzelf voortstuwt.

Het is een fascinerend boek, om allerlei redenen. Het lijkt op een klassieke familieroman, met een tragische geschiedenis van wat ooit een rijke adellijke familie was, met allerlei turbulenties. Het lot weegt, en de geschiedenis vermaalt de oude privileges. Toch voelt het boek bij het lezen heel anders aan. Het heeft iets ouderwets, met soms zinnen die zouden kunnen passen bij een klassieke roman, met een alwetende verteller. Het speelt met motieven en stijlen. Zo is er zeker in het begin een soort ‘gothic’ gevoel, met het duistere bos en min of meer magische elementen. Er zijn allerlei kleurrijke personages. Tegelijk is er een lichtheid, in het ritme, in humoristische elementen. De manier hoe seks uitgebreid aanwezig is voelt erg modern. Heel wat beschrijvingen zijn heel filmisch, lijken al een voorzet te geven voor een verfilming die een tragische maar ook ironische ondertoon zal hebben. Er zijn allerlei verwijzingen naar bekende auteurs, die zo het boek een soort meta-laag geven. Zelfs Stalin doet even een cameo.

De geschiedenis komt in het verhaal zoals die ervaren wordt door de leden van de familie. In de naoorlogse periode, wanneer de familieleden niet meer veilig in hun adellijke wereld zitten, wordt er meer duiding gegeven bij de gebeurtenissen. De gruwel komt dichterbij.

Je zou kunnen zeggen dat het boek niet helemaal in balans is. De wereld van de adel wordt op zich niet in vraag gesteld door een verteltechniek die de lezer met een kritische blik zou doen kijken. In het algemeen worden de personages getoond, in een aantal kenmerken, zonder echt sterk in de diepte te gaan. Je zou kunnen zeggen dat er met sommige personages of hun kenmerken literair veel meer had kunnen gedaan worden. De fragmentaire structuur verhindert misschien een ruimere blik op de historische en maatschappelijke context.

Daar staat evenwel tegenover dat het boek net door de gemaakte keuzes een heel eigentijds ritme heeft. Er is een beweeglijkheid tussen registers en een spelen met de verwachtingen die je zou kunnen hebben bij een traditionele familieroman. Dat spel doet je anders naar het verhaal kijken. Tegelijk heeft het iets ouderwets om te kiezen voor een verhaal van generaties van eenzelfde familie. De manier waarop zo’n jonge auteur dat alles bij elkaar heeft geconstrueerd in een verhaal dat bruist van het vertelplezier is minstens indrukwekkend. Je zou een boek met zo’n onderwerp misschien veeleer verwachten van een auteur die al een hele tijd bezig is en dan een ‘grote’ familieroman wil schrijven. Op een bepaalde manier voelt het alsof de auteur zelf helemaal niet beladen is door het verhaal van zijn voorouders maar net vanuit het nu, met afstand, en geworteld in deze tijd, het verhaal van zijn familie wil vertellen, zonder oordeel. Hij kan ‘oud’ schrijven als hij dat nuttig vindt, en maakt er toch een ‘jong’ boek van, dat terecht een meeslepende bestseller is geworden.