Je bent niet van jezelf alleen

De man in het journaal ontroert hevig. Hij gaat regelmatig overnachten bij een andere, ook oude, man die erg ziek is. Het is vrijwilligerswerk. De zieke man kan daardoor in zijn eigen huis blijven, en zijn vrouw kan af en toe een nacht doorslapen. Er is iemand die opstaat ’s nachts als dat nodig is. De man straalt. Er wordt hem gevraagd waarom hij dat doet. Het leven heeft mij al zoveel gegeven, zegt hij, het is goed dat ik iets terug geef aan het leven. Hij glimlacht breed, geeft de oude man en zijn vrouw een kus, en vertrekt. Tot de volgende keer, roept hij nog bij het buitengaan.

Op de radio wordt hevig getierd. De grote woorden worden bovengehaald. Tegen het aangekondigde rookverbod. “Ik doe met mijn leven wat ik wil, daar moet niemand anders zich mee komen moeien.” Dat zou de vriendelijke parafrase kunnen zijn. Het doet te veel pijn om verder te blijven luisteren. En al wie me lief is verschijnt in mijn hoofd. In dat hoofd zou ik sommigen van hen willen smeken: doe het niet. Maar dat doe je niet, waarschijnlijk. Ze zijn natuurlijk niet van mij, maar ze zijn wel een beetje mij. Er is al genoeg ellende die je kan overkomen, je hoeft er niet zelf nog iets aan toe te voegen. Zou ik willen zeggen.

Dat je armen te kort zijn. Soms is het niet te dragen. Je zou hen willen kunnen behoeden. Zij zonder wie er geen landschap zou zijn waarin je kunt bewegen. Ze zijn er allemaal. En het is alsof je in een stad bent, op een plek, met iets voor je, en achter je, en links en rechts van je. Je kunt rustig de beelden bekijken die er zo zijn, omdat zij er zijn. Je kunt je verhouden tot de ruimte. Ze zijn in je hoofd, in je huid. Dat alleen de tijd hen aanraakt, dat kun je aanvaarden. Het is voor jou niet anders. Maar veel meer moet het niet zijn.

Je beseft ineens weer hoe je langzaam in elkaar gevloeid bent. Het meer van die andere strekt zich uit tot diep in jou. Je zou zelfs niet kunnen proberen om van jezelf weg te varen zonder door het andere water te gaan. Het is zo gekomen, even aflijnbaar als water. Met je vinger trek je lijnen in het water, om aan te geven tot waar jij komt, en waar de andere begint.

De beelden komen terug. Steeds weer. Ze herhalen zich, in zorg op voorhand, voor wat zou kunnen gebeuren. De anderen, ze kijken je aan, en hopen dat iets zich niet zal herhalen. Ze kunnen het niet verbergen, nooit meer. Je ziet het in hun ogen. Je ziet het weer voor je, hoe zij pijn hadden om wat jou overkwam. Je had er nooit zo bij nagedacht dat dat in jouw geval zo zou kunnen zijn. Hoewel je zonder probleem kon beseffen hoe wat een ander overkwam jou pijn kon doen. Je bent niet van hen, maar je bent een klein beetje hen geworden. Zo zou het misschien kunnen zijn. En het is niet dat ze vragen om geen pijn te doen, ze vragen alleen om te leven.

Je wordt ouder, en je kruipt dichter bij elkaar. Het zou kunnen dat het verleden al groter geworden is dan de toekomst zal zijn. Niet dat het op zich zoveel uitmaakt. Maar je wilt niet dat er een verhaal verloren zou gaan. En daar, uit de wind, daar wil je zijn. Alles wat daar is, zou je kunnen verliezen. En daarom wil je daar zijn.

Hoe je soms alle anderen in je hoofd laat bewegen, een voor een. Zoals je bang bent om je ooit de stem niet meer te herinneren van wie er niet meer is. Zo laat je iedereen voor je oog wandelen. In een trage parade. Of ze nog leven of niet meer, het maakt niet uit, ze zijn er allemaal. Je wilt zeker zijn dat ze er allemaal nog zijn. Pas daarna kun je weer rustig worden. En misschien wil dit wel zeggen, dat jij ook in de hunne bent.

Zoals je ook verhalen vertelt. Over de een, en daarna de ander, en zo verder. Misschien deed je het niet vroeger, of deed je het niet bewust, maar nu doe je het. Je begreep het niet vroeger, toen anderen het deden. En nu is het goed, jezelf in andere verhalen te weten.

Je bent de verhalen die je over jezelf vertelt. Ze spreiden je uit in de ruimte, ze houden je samen. Je stottert en je fabuleert, en zwijgt alle lege plekken ertussen. Soms helpen je verhalen bij het slapengaan. En soms, als je goed genoeg je best doet, zijn ze mooi genoeg om aan een ander te vertellen. Af en toe een moment. En misschien is de rest van je leven niet meer dan oefenen, voor dat moment.

Het is een beetje te moeilijk

Wie doorheen de eindeloze reeks nieuwsberichten leest over de aanstaande klimaatconferentie in Kopenhagen, wordt af en toe een klein beetje moedeloos. Om het heel vriendelijk te zeggen. Het zijn natuurlijk de voorbereidende omtrekkende bewegingen. Bij het begin van zo’n belangrijke en complexe onderhandelingen neemt iedereen een strategische positie in. De kaarten worden nog niet op tafel gelegd, zo heet dat dan. De hele machinerie van de onderhandelingsrituelen komt nog meer op gang. Er zijn geijkte procedures en gewoontes. Er zijn eindeloos opnieuw herhaalde mantra’s over hoe alles met alles verzoend kan worden in al even eindeloze win-win-situaties. Er zijn bezorgde gezichten die zeggen dat het allemaal heel ernstig is, om er daarna aan toe te voegen dat er pas echt iets kan gebeuren als de anderen de eerste stap zetten. Er zijn ernstige mensen – zo doen ze zich toch voor – die met een ernstig gezicht komen zeggen dat er nog te weinig tijd is om de basis te leggen voor een akkoord in Kopenhagen. Ze vergeten blijkbaar even dat ze al jaren bezig zijn met te weinig tijd te hebben. Ze vergeten ook dat je niet zomaar even de werkelijkheid stil kunt leggen tot de heren klaar genoeg zijn om wat dan ook te doen.

Je zou alles in allerlei richtingen kunnen analyseren. Technische beschouwingen over elementen van onderhandelingspakketten. Details van mogelijke financiële compromissen. Beschouwingen over de mate waarin er te weinig of net te eenzijdig enkel gefocust wordt op emissiereductiedoelstellingen. Beschouwingen over veranderende geostrategische verhoudingen en hun gevolgen voor de complexiteit van de onderhandelingen. Beschouwingen over de mate waarin de EU een voortrekker is, doet alsof ze een voortrekker is, gelooft dat ze een voortrekker is, en daarbij al dan niet een correcte inschatting maakt van het machtsspel dat elders gespeeld wordt. Beschouwingen over de ingewikkelde dynamieken binnen de groep landen die we ooit nog de ‘ontwikkelingslanden’ noemden. Beschouwingen over de ‘Europese’ Amerikaanse president, die toch uiteindelijk vooral een Amerikaanse Amerikaanse president blijkt te zijn. Eindeloos kun je alles van alle kanten bekijken.

Je kunt ook alle ballast van al die interessante omwegen achter je laten, en kijken naar de naakte essentie van wat er gebeurt. En dan zie je een vrij simpel rechtvaardigheidsprobleem, veroorzaakt door een te gulzige, schrokkende minderheid van de wereldbevolking. De gevaarlijke klimaatverandering is het gevolg van de historische accumulatie van die gulzigheid. De armere meerderheid van de wereldbevolking is het grootste slachtoffer ervan. En nu uit elk nieuw rapport blijkt dat die gevaarlijke klimaatverandering in een steeds versnellend sneeuwbalmechanisme dreigt over te gaan, is er eigenlijk geen tijd meer om uitstel te vragen. Het is een werkelijkheid die veel sneller gaat dan de geijkte procedures van rustig onderhandelen ‘old style’. Een werkelijkheid die om veel snellere en ingenieuzere antwoorden vraagt dan alles wat we tot nu toe meemaakten. En dat maakt dat de posities van de verschillende actoren in het debat ook zonneklaar worden wat hun morele dimensie betreft.

De rijkste en meest ontwikkelde landen van de wereld zeggen dat het niet ‘realistisch’ is om nu snel tot een volledig akkoord te komen dat de naam ‘rechtvaardig’ waard zou zijn. Het gaat niet, want het is ‘te moeilijk’. Iemand die al jaren in de grootste luxe leeft, vindt het waarschijnlijk ‘te moeilijk’ om die levensstijl zomaar te wijzigen. Zo iemand zegt al wel eens, zonder te beseffen hoe cynisch hij of zij is, dat die mensen die het met veel minder doen toch zo ‘authentiek’ en ‘creatief’ zijn. Zo iemand zegt wel eens dat het toch veel ‘efficiënter’ zou zijn om te beginnen met de aanpak van de economie van die armere mensen, want daar is toch veel meer effect te krijgen op korte termijn. Zelf veranderen is te moeilijk, waarmee vooral gezegd is dat het te vervelend is. Wie veel heeft, vindt al snel dat hij of zij recht heeft op dat vele. Zo iemand zal ook zeggen dat een snelle verandering, die men officieel natuurlijk wel bepleit, toch te ingewikkeld is. Dat is inderdaad vervelend, maar het kan gewoon niet, het is gewoon niet ‘realistisch’, zegt zo iemand dan. Er wordt niet bijgezegd dat men jaren de tijd heeft gehad om die snelle verandering die zich nu voordoet voor te bereiden. Jaren waarin men de hele tijd zei dat er geen echt probleem was, hopend dat het vanzelf wel weer weg zou gaan. En nu men al zo lang gewend is aan een bepaalde levensstijl, waarvan iedereen kan zien dat die niet uitbreidbaar is naar de hele wereldbevolking in een ecologisch begrensde wereld, is het zogenaamd te moeilijk om zelf de eerste stap te zetten. Eerst moeten dus ‘de anderen’ maar over de brug komen. En als die dat niet doen, tja, dan is dat pech. Er wordt dan gezegd dat het natuurlijk altijd belangrijk is morele analyses te maken, maar dat uiteindelijk toch de belangen tellen. We willen wel, en we zullen wel, maar eerst willen we nog snel een extra deel van de koek binnenhalen. We moeten nog snel enkele extra hamburgers eten voor we kunnen beginnen met ons dieet. Het kan zijn dat we een hartinfarct krijgen voor we aan ons dieet kunnen beginnen, maar dat is dan maar zo.

Hoe langer men wacht om te doen wat zal moeten gebeuren, hoe moeilijker het zal worden, hoe groter de gevolgen zullen zijn voor de armsten in binnen- en buitenland, hoe onvoorspelbaarder de toekomst zal worden. Hoe meer men probeert volgens de oude logica van ‘belangen’ en verondersteld ‘verworven rechten’ en met de klassieke deliberatietechnieken een ‘nieuw’ probleem aan te pakken, hoe meer het ons zal ontsnappen. Hoe meer men het zogenaamde ‘realisme’ predikt dat staat voor (inderdaad) de belangen van een ecologisch gulzige minderheid die gedurende enkele generaties heeft opgesoupeerd waar de aarde miljoenen jaren voor gewerkt heeft, hoe groter het reële cynisme en egoïsme van die houding duidelijk zal worden. Pech voor onze kinderen en kleinkinderen, maar het was gewoon een beetje te moeilijk…

De beitel

‘Kijk, dit heb ik gemaakt. Ik weet dat het zeker niet perfect is, maar ik was wel blij dat ik het gedaan heb.’
‘Wat je hier en hier gedaan hebt, klopt eigenlijk niet. Dat had je toch beter anders gedaan denk ik.’
‘Misschien wel, maar ik wou niet te lang wachten, niet te lang aarzelen. En al is het maar een voorlopig kastje, ik ben er wel blij mee.’
‘Dit is hier wel goed bedacht. Als je alle stukken beter had kunnen zagen, dan was het ook mooier geweest.’
‘Ik weet het. Maar eigenlijk vind ik het niet zo erg. Ik ben begonnen, en alles wat ik vanaf nu maak, zal wel beetje voor beetje beter worden, denk ik. Wil je mijn werkhuis zien? Het is wel niet echt een werkhuis, maar ik noem het graag zo.’
‘Ja, dat wil ik graag zien.’
‘Zoals je ziet, heb ik eigenlijk wel veel gereedschap, maar veel dingen kan of durf ik nog niet gebruiken.’
‘Je beitels zijn heel mooi. Daar moet je goed voor zorgen.’
‘Ja, dat weet ik. Ik wil dat ze nog heel mijn leven meegaan.’
‘En wat is dit?’
‘Dat is een plan voor een tafel die ik ooit zou willen maken.’
‘Ga je dat helemaal alleen doen?’
‘Misschien wel, dat zou ik toch willen. Eerst moet ik alles leren, en pas daarna ga ik echt beginnen aan de tafel. Het kan dus misschien nog enkele jaren duren eer het zo ver is.’
‘Heb je dit helemaal zelf bedacht?’
‘Nee, ik heb het uit dat oude boek daar gehaald, en dan de afmetingen wat aangepast.’
‘Dat wordt een mooie tafel.’
‘Ik zou het wel goed vinden als je af en toe ook wat mee komt werken hier, en mij wat dingen leert.’
‘Wil je dat echt?’
‘Ja, dat wil ik echt. Ik ben oud genoeg nu, er is tijd genoeg over gegaan.’
‘En wat wil je dan eerst gaan maken?’
‘Ik dacht aan een boekenkast, voor de hoekkamer. Wat er nu staat, is niet meer goed. Ik zou een kast willen die tot aan het plafond komt.’
‘Wanneer wil je eraan beginnen? En heb je al hout?’
‘Eigenlijk wilde ik wachten op jou om te beginnen. Ik wou die kast niet alleen maken.’
‘Het is goed, we zullen dat samen doen. En dan zien we wel waar we uitkomen.’
‘Dat betekent veel voor mij. Eigenlijk heb ik een beetje schrik van het werkhuis. Als kind kon ik uren staan kijken, in het echte werkhuis. Het leek allemaal zo vanzelfsprekend. Ik zag je eerst nadenken, en dan zo’n klein plannetje maken, soms zelfs op een houten plankje, en dan kwam alles vanzelf. En alles paste in elkaar.’
‘Dat leek dan toch maar zo, denk ik.’
‘Als ik hier kom, dan lijkt het alsof alles nu op mijn schouders weegt. Ik wil het heel erg, maar het jaagt me ook schrik aan.’
‘Je moet vooral je tijd nemen, dat is het belangrijkste. Het hout vraagt tijd. Dat is het probleem tegenwoordig. Alles moet snel gaan, en dat kan niet goed zijn.’
‘Ik zou graag hebben dat je me de oude technieken leert. Met zo weinig mogelijk machines. Als ik dat allemaal begrijp zal het gemakkelijker worden om een machine te gebruiken.’
‘Er zijn eigenlijk alleen maar goede of slechte technieken. Er is geen reden waarom hoe men het vroeger deed niet meer goed zou zijn.’
‘Ja, dat heb je altijd al gezegd. Soms droom ik van die mooie schaven. Hoe je dat deed. Eerst met de hamer de schaaf juist instellen, en dan die lange beweging. En de krullen natuurlijk.’
‘Het is een kwestie van goed voelen, en dan het juiste gereedschap gebruiken.’
‘Je zult ook met mij je tijd moeten nemen denk ik, net als met het hout.’
‘Het is niet zo moeilijk allemaal, je zult het wel kunnen. Volgens mij kun je al veel meer dan je wilt toegeven.’
‘Dat weet ik niet. Het klinkt misschien raar, maar dat eerste kastje, hoe goed of slecht het ook is, moest eerst gemaakt worden om mijn grootste schrik te overwinnen. En nu kan ik niet meer terug.’
‘Volgens mij moet je gewoon aan die boekenkast denken, en alles doen wat je moet doen. Dan komt het vanzelf wel in orde. En als het niet goed genoeg is, dan beginnen we gewoon opnieuw. Tot het goed is.’
‘Ja, dat doen we. We hebben nu toch alle tijd.
‘Ja, we hebben alle tijd.’

En de wind

De muzikanten op het podium zijn bijna toe aan hun laatste nummer. Merkwaardig hoe sommige nummers je blijven ontroeren, tot in je diepste vezels. Je weet nog wanneer je het voor het eerst hoorde. In dit geval zo’n dertig jaar geleden. En de indruk die het maakte. Er is iets met die hemelse stemmen. Er is iets met de glans in de ogen van de gospelzangers, en ook met de vermoeide passie in de ogen van de muzikanten. Er is iets met de opeenvolging van de akkoorden. Er is mysterie en noodzakelijkheid. Er is zoveel, en je zou niet kunnen zeggen wat het is. Het is er meteen, zodra deze muzikanten het nu overdoen, op dit podium. En het ontroert je, meer dan je aan iemand zou kunnen zeggen.

Go down, Miss Moses, there's nothin' you can say
It's just ol' Luke, and Luke's waitin' on the Judgement Day.
"Well, Luke, my friend, what about young Anna Lee?"
He said, "Do me a favor, son, woncha stay an' keep Anna Lee company?"

En alles wat je niet weet. Soms overvalt het je. In de leegte tussen twee bestemmingen. Tussen waar je vandaan komt en waar je naartoe gaat. Je ziet jezelf weerspiegeld in een spiegel die er niet is. Wat op een ander moment rustig en gewichtloos meedrijven zou zijn, volledig in harmonie met de stroom der dingen, is nu alsof je zelf je eigen zwart gat zou kunnen zijn. Als je het jezelf zou vragen, zou je moeten antwoorden dat alles zoek is. In dit ene moment. Je doet het niet, en je gaat door, en het gaat weer weg.

En de tijd die je zou willen. Soms is het goed, de vluchtigheid. Soms is het bij sommigen goed, de wetenschap dat die ander je gewoon voorbij schuift. Dat je niet zult weten, niet zult horen, niet zult binnengedrongen worden, niet zult voelen hoe je eigen onrust of ongeduld of schaamte tussen jou en de ander zal komen. En soms is het niet goed. Soms zou je eerst elk verhaal moeten gehoord hebben, elke beweging moeten gezien hebben, elk verlangen moeten begrepen hebben, elk verdriet moeten gevoeld hebben, voor je verder kunt gaan met het gesprek. Je beseft het ineens. Hoe je die dag moeite hebt om meer dan een mens te zien, omdat elke tweede te snel zou komen. Omdat van die ene eerst alles zou moeten doorsijpelen en natrillen voor je aan een volgende toe zou kunnen zijn.

En hoe het ineens kan gebeuren. Je zit maar wat, of je praat met iemand aan de telefoon. En ineens schuift daar een klein verdriet onder je huid. Je zou niet weten waar het vandaan komt. Het komt gewoon. Misschien weet je wel wat er zou moeten gebeuren om het sneller weer weg te laten gaan dan gewoon door de wind. Maar dat weten helpt je nu niet echt vooruit. Je laat het gewoon voorbij bewegen. Het zal gaan zoals het gekomen is.

En hoe je ineens een soepel lichaam lijkt te hebben. Je fietst door de stad. Het gaat gewoon moeizaam. Misschien is het de wind, misschien is het nog wat vroeg voor het stramme lichaam. Je voelt alles wat nodig is om te bewegen, net iets meer dan het bewegen zelf. Tot ineens, als uit het niets, alles lijkt te gaan. Je schuift bijna door het landschap. Misschien heeft de wind zich heel even uit dit stukje werkelijkheid teruggetrokken. Als gunst. Misschien mag je heel even ervaren hoe het zou kunnen zijn, als ook de zwaartekracht je niet zou beroeren. En heel even bedenk je wat je met dit lichaam zo zou kunnen doen en met wie je dat zou kunnen delen. Tot de wind uit die zijstraat het weer overneemt en alles weer is zoals het daarvoor was, en nu weer zal zijn.

En alles wat je niet kunt. Ooit heb je het misschien wel eens gedacht, in een onbewaakt moment, dat je jezelf zou kunnen modelleren. Dat je een beetje uit de tijd zou kunnen stappen, om zelf je danspassen te bedenken en uit te voeren. Soms zie je dat gehavende lichaam, dat niet anders kan dan strompelend bewegen, in de aloude danspatronen. En het beneemt je even de adem. Al dans je terwijl wel verder, en zie je ook de anderen op de dansvloer haperen.

En hoe je soms doet alsof je alles netjes op een rijtje gezet hebt. Je hebt alles overdacht, alles van alle kanten bekeken en in perspectief geplaatst. In je hoofd lijkt het zelfs alsof alle stukken op de goede plaats gezet zijn. Je zou alleen nog maar jezelf zo moeten volgen. Tot je al snel merkt dat het ook dit keer weer niet zal lukken. Dat de dingen een andere loop zullen hebben. Of beter: dat je zelf anders zult lopen. Of nog beter: dat alleen het rijtje een illusie is. In het rommeltje dat overblijft rust meer waarheid, en meer troost, waarschijnlijk.

Ommuurd

Je moet spaarzaam zijn met de geschiedenis. Alleszins wat de woorden betreft. Er kan tegelijk niet genoeg geschiedenis zijn. Voorzichtig en aarzelend, maar ook naakt en zonder illusies. Laat de geschiedenis altijd onder je huid bewegen, adem nooit zonder, ook als je lijkt te zwijgen. En zelfs dan weet je nog niet of je ooit in waarheid zult kunnen leven.

Verhalen en beelden over de val van de Muur. De Muur met een hoofdletter. Ze emotioneren me meer dan gezegd zou kunnen worden. Het is geschiedenis geworden. Het wordt geleerd op school. Het is en blijft zo moeilijk te vatten dat er mensen zijn die de Muur, en het verdwijnen ervan niet in hun hoofd hebben, als een absoluut referentiepunt. Weinig dingen hebben wie ik ben zo bepaald als de Muur. En tegelijk is het een troost, dat er zoveel mensen zijn van wie het hoofd van na de Muur is. De tijd schuift op, en de geschiedenis ook. We zegden vroeger: ik ben van na de oorlog, en dat wil ik zo houden. Mijn buurvrouw vroeg me ooit wat ik gedaan had in de oorlog. Ze kon niet begrijpen dat niet iedereen de oorlog had meegemaakt.

Ik kijk naar die mooie jonge mensen waar ik zo van hou. Dit Europa is van hen. Ze reizen erdoor alsof het één groot plein in de stad is. Ze bewegen en praten met elkaar alsof het gewoon is. Het is gewoon geworden, en dat zou me alleen maar blij mogen maken. Ouderen zeiden ons vroeger dat we onze zegeningen moesten tellen. Het maakte me kwaad. En nu zou ik graag willen dat wie jong is niet zomaar als gewoon zou zien wat voor mij niet gewoon kan zijn. Dit Europa is een herenigde familie, geen uitgebreid kerngezin. Dit Europa is trillende onrust en kwetsbaar streven om het bloed tussen Passchendaele en Srebrenica te beantwoorden. Er gaat geen dag voorbij of die doden komen in mijn hoofd. Erover spreken is te moeilijk, omdat woorden verkeerd kunnen klinken in tijden van cynisme. Spaarzaamheid is een ongemakkelijk antwoord. Sommigen willen alleen over een markt praten, en velen handelen alsof het niet meer is dan dat. Misschien is dat het bewijs van het succes. Misschien is het het bewijs van het grote vergeten.

Hoe moet je herdenken? Hoeveel grote woorden zijn aanvaardbaar? Hoeveel kleine woorden zouden er moeten zijn? Hoeveel werkelijkheden kunnen worden gekaapt door de stroom van geijkte woorden? En waar moet je uiteindelijk gaan staan?

Het vergeten valt me zwaar. Het vergeten van een economische pletwals, die de wereld aan de andere kant stormenderhand innam. Maar ook het vergeten dat huist in een gecultiveerde nostalgie. Het vergeten dat onderscheid maakt tussen dictaturen, en zogenaamd links onrecht minder erg vindt dan rechts onrecht. Het vergeten van zovelen die zich aanpassen aan ‘het’ systeem, en misschien opportunistisch of misschien uit lafheid mee drijven en nadien even soepel een plekje vinden op de stroom die nu een andere richting uit gaat. Of je het juiste doet, is een keuze van elke dag opnieuw. Deemoed is mooier dan vergeten.

Ik zie de documentaire over enkele gewone mensen die door wat ze deden dissident werden, officieel staatsgevaarlijk. Ze kwamen in de gevangenis. Hun kinderen werden geplaatst. Families werden verscheurd. De geschiedenis laat hen niet meer los. Anderen willen vooruit gaan. Willen liever niet weten wat er onder hun ogen gebeurde. Of zijn te jong, al kinderen van, en willen naar de toekomst. Misschien zijn de littekens toch beter. Er schuilt geen rust in het niet-weten.

Zou je ooit weten wat je zelf zou doen? Zou je ooit weten of je de moed zou hebben om te doen wat je moet doen? Je zou het willen weten. Het spookt door je hoofd. Zou je ooit weten of je een leven in waarheid, al was het maar even, benaderd hebt?

Ze hadden gelijk, de ouderen, toen ze me vroegen om nooit te vergeten. Misschien was ik kwaad om hun misplaatste heroïek. Misschien hulden ze zich te gemakkelijk in de geijkte woorden van heldhaftigheid en opoffering, wanneer ze hadden moeten spreken over het falen, het verlies en de moed van kleine maar beslissende gebaren. Maar over de geschiedenis hadden ze gelijk.

Tussen 9 en 11 november komt het allemaal samen. Van de val van de Muur, over de Kristallnacht, tot de Wapenstilstand. De doden, de gekwetsten, de vernederden, zij die gebroken zijn, ze zijn er allemaal. Ze kijken me aan. Ze leven in het nu, misschien is het dat wat de geschiedenis me zou willen leren.

Een brief

Ik kreeg een brief van de Sint. Op mooi handgeschept papier, met sierlijke letters geschreven.

Beste Jan,

Ik weet dat het normaal omgekeerd is, en dat iedereen brieven naar mij stuurt. Ik lees die natuurlijk allemaal, maar soms wil een mens ook zelf wel eens een brief sturen. En ik weet ook dat jij een grote vriend van de Sint bent, dus dacht ik dat het goed zou zijn om jou een brief te sturen. Ik heb pas zo’n boek gelezen over de nodige balans tussen geven en nemen en zo. Beetje new age, maar toch interessant. En ik weet wel dat het goed is voor mijn karma om veel te geven, maar wat dat betreft heb ik wel een beetje reserve denk ik. Helemaal in balans is het niet nu, denk ik. En op de site van Psychologie Magazine heb ik ook al de test gedaan om te zien of ik wel helemaal mindful ben. Slotsom van al dat soulsearching is dat ik nu dus een brief zit te schrijven.

Het wordt de volgende weken weer erg druk voor mij. Ik doe nu elke dag extra oefeningen om fit te blijven, en ik heb ook zo’n trilplaat gekocht. Ik moet zeggen dat dat wel niet goed is voor mijn hangwangen, al worden die gelukkig nog een beetje bedekt door mijn baard.

Maar goed, waar ik nu eigenlijk voor schrijf. Ik zit met een knagend probleem, al vele jaren. En ik wil dat uit mijn hoofd hebben. Weet je, het is niet altijd zo simpel om deze dagen de Sint te zijn. Dat speelgoed wordt allemaal zo ingewikkeld en technisch en zo. Vroeger kon je meteen zien wat wat was, je moest daar niet voor studeren. Een doos Lego, dat was nog gewoon een doos met blokjes Lego. Een pop was een pop. En een slee voor in de sneeuw, dat was gewoon een slee. Tegenwoordig moet ik zowat de helft van het jaar op een speciale Sintencursus om me bij te scholen. Zo moest ik leren wat een Wii is. Ons Eufrasie, die het magazijn beheert, zei me nog dat ik die nieuwe Wii-toepassingen eens moest bekijken. Wie?, vroeg ik. Nee, Wii, zei ze. O, op die manier, zei ik. En dus moest ik op cursus. Moet je daar zo oud voor geworden zijn? Nou ja…

Ik dwaal weer af, dat zal door de zenuwen komen. Weet je Jan, toen jij klein was, was je eigenlijk wel een gemakkelijke klant voor mij. Echt te veel vragen deed je nooit, en het waren nooit erg ingewikkelde dingen. Maar een keer is het toch fout gegaan. Je vroeg eigenlijk maar één ding, en dat was dat spel, Valkuil. Je had er een heel mooie tekening van gemaakt, met veel kleuren. En je weet ongetwijfeld nog dat je dat jaar een hele hoop leuke en mooie dingen van mij hebt gekregen, maar geen Valkuil. En daar wil ik me alsnog voor verontschuldigen. Dat was eigenlijk zo’n mooi spel, en zo zonder batterijen en zo. Niet zoals zo’n Electro-spel, waar je zo twee gaatjes met elkaar moest verbinden, en dan ging dat lichtje aan. Nee, Valkuil, dat was gewoon met menskracht. En natuurlijk veel gekleurde balletjes. Je zult het misschien niet geloven, maar we hadden dat spel wel degelijk bij die nacht. Maar we zijn stout geweest, mijn pieten en ik. We zaten daar op dat grote dak van jouw papa en mama. En we waren een beetje moe van het harde werken. En toen hebben we dat spel uit de zak gehaald, we wilden gewoon even spelen, en daarna verder werken. Maar, je kunt het al raden, het ging fout. Er was iets te veel wind. De doos viel om, en al die balletjes rolden over het dak, tussen al die kleine kiezelsteentjes die er al lagen. We hebben nog geprobeerd om ze allemaal terug te vinden, maar dat ging niet. Onze zaklampen waren ook niet sterk genoeg om echt goed te kunnen zoeken. We hebben dan maar ter plekke nog wat pakjes uit onze reservezak gehaald. Daarom kreeg je toen ook zoveel pakjes. Maar geen Valkuil dus. Jan, het spijt me echt. Dat was me nog nooit overkomen, tot dan, en daarna ook nooit meer.

Nu zou ik eigenlijk het volgende willen voorstellen. We hebben onlangs nog een grote opruim gedaan in ons magazijn. En daar bleken nog heel wat oude spullen te liggen. Nu noemt men dat ‘vintage’, maar ik weet dat jij zo’n woorden niet nodig hebt om goede marchandise naar waarde te schatten. En ja, we hebben nog een doos gevonden met de versie van Valkuil van toen jij klein was. Dus, als jij nu binnenkort, op de nacht der nachten gewoon even je schoen zet, met een wortel en een pilsje erbij, dan zorg ik ervoor dat jij dat spel thuis krijgt. Ik zou het alleen leuk vinden als jij nog eens brief schrijft voor mij. Het hoeft niet over de Sint te gaan, en ook niet over hoe braaf je was het voorbije jaar. In jouw geval hoef ik dat niet te weten, eerlijk gezegd. Nee, gewoon een brief over het leven of zo, over de dingen die er echt toe doen. En dan schrijf ik wel een keer terug. En, wie weet, ontstaat er zo nog wel een mooie correspondentie. Wat denk je daarvan?

Het ga je goed Jan. Denk aan je schoen binnenkort, en liefst ook aan die brief. En die doos met Valkuil, die staat hier al klaar voor jou.

Hoogachtend, de Sint

Django

‘Ik hou van die muziek. Ze kan me opgewekt en droef tegelijk maken op een of andere manier, ik kan het niet zo goed uitleggen.’
‘Ze past wel bij jou. Als ik aan jou denk, dan denk ik er bijna altijd muziek bij. Je kunt niet zonder, denk ik. Je hebt het nodig om te ademen.’
‘Misschien wel. Iemand zei me ooit dat ik wat dat betreft net een man ben. Wat hij daarmee bedoelde weet ik niet helemaal zeker, maar ik denk dat ik het begrijp.’
‘Je bent altijd zo geweest, ook toen je nog heel klein was. Zodra er muziek was in het huis, veranderden je ogen. En later ging je zelf muziek verzamelen. Het was alsof je daardoor altijd een ruimte rondom jou maakte waar er betekenis was of zo. Het klinkt wat raar, maar zo voelde ik het altijd aan. Je was er soms een beetje fanatiek in.’
‘Wat je zegt, klopt denk ik wel. Soms wordt mijn lichaam alleen maar rustig als het omgeven is door muziek. En alles wat verder weg is, blijft dan ook op een veilige afstand. Ik herinner me nog hoe jij als kind soms een beetje wanhopig voor je uit zat te kijken. Het was alsof je wilde dat er iets zou gebeuren, dat er iemand zou komen om bij je te zijn. Wat zo vaak niet het geval was natuurlijk.’
‘Dat is zo. Ik denk dat jij een beetje beter je eigen wereld kon maken, waarin je je kon terugtrekken. Ik heb dat altijd moeilijk gevonden. Ik wilde dan hard beginnen roepen of zo, terwijl jij zweeg.’
‘Maar misschien wist jij daardoor beter wat je wilde bereiken, in de echte wereld.’
‘Eerlijk gezegd, ik denk van niet. Het leek waarschijnlijk zo. Soms was ik een beetje jaloers op jou. Je had iets onbeweeglijks, mij is dat nooit gelukt.’
‘Maar nu beweegt er iets in jouw buik. Mag ik nog eens voelen? Hier, zo onder mijn handen gebeurt het allemaal. Je hebt het dan toch maar gedaan, of niet soms? Daar ben ik dan misschien wel een beetje jaloers op.’
‘Maar je zult toch altijd in de buurt zijn. Dat wil ik toch. Misschien moeten we toch ooit weer in hetzelfde huis gaan wonen.’
‘Een groot huis. Met jouw deel, en mijn deel, en een stuk tussen die twee. Ik zie het wel voor me. Wie weet gebeurt het ooit nog wel.’
‘En dan worden we ooit twee oude kranige vrouwtjes.’
‘Zo lang we dan maar niet samen dezelfde schort aandoen.’
‘Nee, maar we gaan dan wel samen op een bankje zitten buiten, aan de voorkant van het huis, om te kijken naar alle mensen die voorbij komen.’
‘Het is raar, als kind heb je daar een hele andere voorstelling van, van groot worden. Als je dan groter bent, en zogenaamd op eigen benen staat, weet je het trouwens ook nog lang niet. Ik dacht altijd dat ik mezelf zowat vanuit het niets opnieuw kon opbouwen. Maar je beseft langzaam maar zeker dat je in je huis misschien wel een binnenmuur kunt verplaatsen, dat je andere ramen kunt zetten of kleuren kunt kiezen, maar het geraamte van het huis kun je niet veranderen.’
‘Vroeger maakte het me soms kwaad, maar nu heb ik het wel aanvaard denk ik. Ik voelde dat het hoog tijd werd voor het kind.’
‘Die buik maakt je mooi. Er is iets veranderd in je ogen. Er is een soort rust in gekomen die ik er vroeger nooit in zag.’
‘Dat ontroert me heel erg. Zelf voel ik me niet altijd zo rustig vanbinnen. Soms slaat de totale paniek toe, en dan denk ik dat alles fout zal gaan, dat dit mij niet mag overkomen.’
‘Je zult het heel goed doen, dat weet ik nu al.’
‘Blijf dat vooral zeggen, want ik zal je nodig hebben.’
‘Zal ik je straks nog eens in een lekker warm bad steken? Daar heb ik wel zin in, en het zou je goed doen denk ik.’
‘Ja, dat is goed.’
‘Hoor je dat? Saint James Infirmary Blues. Ik heb iets met dat nummer. Hier is het alleen instrumentaal. Met de woorden erbij heeft het iets bezwerends.’
‘Dat is van jou.’
‘Weet je, als het kind er is, zal ik misschien af en toe even weglopen. Maar ik kom altijd terug, dat beloof ik je. Geloof je dat?’
‘Ja, dat geloof ik. Ik ken je toch al mijn hele leven.’
‘Dan is het goed.’
‘Je zult een goede tante worden, de beste van de hele wereld.’
‘Daar ben ik zelf nog niet zo van overtuigd, maar ik zal mijn best doen.’
‘Kom eens hier. Vroeger zong je soms voor mij, als ik niet kon slapen. Kun je dat nog eens doen?’
‘Ja, dat zal ik doen.’